V. Quæ de mundi immutatione & innovatione dicuntur in Scriptura, non intrinſecè & quoad ſubſtantiam, ſed extrinſecè & quoad accidentia ſunt intelligenda. VI. Electionis decretum ita eſt gratuitum ut citra omnem vel mortis Chriſti antecedentis vel fidei & operum præviſionem factum ſit. VII. Determinatio voluntatis ab intellectu, cum naturæ rationalis libertate non pugnat. VIII. Diſtinctio boni & mali moralis, non tam pendet ex voluntate & mandato, quam ex natura ipſius Dei. IX. Tranſubſtantiationis Pontificiæ monſtrum, non tantùm Scripturæ adverſatur, ſed etiam ſanioris Philoſophiæ fundamenta convellit.

DISPUTATIO NONA¶

Quæ Septima eſt¶

DE¶

SATISFACTIONIS¶

CHRISTI VERITATE.¶

Reſpondente JOH. GEORGIO MULLERO Laufannenſi.

THESIS PRIMA.¶

DIXIMUS antea quatuor potiſſimum quæri inter Nos & Socinianos circa collationem Satiſfactionis Chriſti cum ſacrificiis V. T. 1. An Chriſtus in terris fuerit jam Sacerdos & propriè diCtum Sacrificium obtulerit, an demum in cœlis poſt Aſcenſionem? 2. An omnia Sacrificia ἱλαστικὰ Vet. Teſt. typi fuerint ſacrificii Chriſti, an quædam tantùm? 3. An Sacrificia vetera pro levibus peccatis duntaxat oblata ſint, an non etiam pro gravioribus? 4. An ullam vim veram habuerint expiandi peccata? De duabus prioribus quæſtionibus actum fuit noviſſimè, ſupereſt ut de duabus poſterioribus diſputemus.

II. Ut verò à prima ducamus initium, quæritur inter Nos & Socinianos, an Sacrificia V. T. pro levioribus tantùm peccatis oblata fuerint, putà ignorantiis & infirmitatibus; non verò etiam pro gravioribus & ultroneis? Adverſarii enim, ut faciliùs elevent vim argumenti noſtri pro Satiſfactione Chriſti à Sacrificiis veteribus ducti, ſtatuunt non pro omnibus, ¹ ſed quibuſdam tantùm peccatis oblata eſſe, ideoque non potuiſſe hoc ipſo ſatiſfactionem Chriſti quæ pro omnibus peccatis facta ſupponitur adumbrare: Sic ergo ſentiunt Sacrificia V. T. non pro gravioribus peccatis oblata fuiſſe, ſed pro levioribus tantùm, quæ ſcilicet vel per ignorantiam vel per errorem admitterentur, pro aliis autem nullum ſacrificium fuiſſe inſtitutum, ſic Socin. de Serv. p. 2. c. xi. Veruntamen, quia ſacrificia illa levem quandam Dei obedientiam continebant, ut pro levibus duntaxat quibuſdam peccatis offerrentur à Deo inſtituta fuerunt; quæ ſcilicet per incogitantiam, & errorem admitterentur; Quod ſi pro quibuſdam etiam voluntariis, ſive ut vocant ultroneis peccatis ſacrificia inſtituta fuerunt, ſola ſacrificia non expiabant, ſed ad expiationem peragendam, proximo etiam qui in iis peccatis læſus fuerat cumulatè ſatiſfaciendum erat, ut videre eſt in lege ſacrificii pro peccato ultroneo ² Lev. 6. Pro peccatis autem gravioribus nullum ſacrificium à Deo inſtitutum fuerat. ³ Volkel. lib. 3. cap. 38. non aliter, ſacrificia illa non expiabant flagitia quæ verè ac propriè peccata ſunt appellanda, ſed externas quaſdam corporis labes & lapſus ex ignorantia imbecillitateque profectos. Ad ea enim quæ gravia nefandaque facinora erant, quibus ſeſe homines per ſuperbiam, vel contumacis animi pervicaciam contra divinam legem adſtringebant delenda, nullam vim habebant. Noſtri verò longè aliter: Etſi fateantur quædam eſſe peccata pro quibus nulla ſint vel inſtituta vel oblata ſacrificia, putà illa quibus expreſſa aliqua legis ſanctione mors infligenda fuit à Domo judicii, ut fuerunt idololatria, adulterium, inceſtus, homicidium, ſabbathi violatio, falſus propheta, incantator, filius rebellis &c. aut ea quibus edicto legis pœna excidii ſtatuebatur, ut ſi quis adipem animalis quo oblatio ignita facta eſſet ⁴ Lev. vii. 25. vel fermentum die paſchatis comediſſet. ⁵ Exod. xii. 15. Lev. xxiii. 29. & alia complura ejuſdem generis. Etſi inquam hæc ultrò agnoſcunt, pertendunt tamen in cæteris, ſacrificia iſtiuſmodi, non pro quibuſdam levioribus tantùm, ſed pro gravioribus etiam oblata fuiſſe, non quòd propriè vim ullam per ſe habuerint talia peccata expiandi, ſed quia veram & propriam expiationem in ſacrificio Chriſti olim peragendam ut typi adumbrabant. Rationes cur ita ſentiant variæ ſunt.

III. I. Quia ſive Sacrificia publica ſive privata attendantur patebit non pro certis quibuſdam levioribus fuiſſe oblata, ſed vel pro omnibus ut publica, vel pro ultroneis etiam gravioribus ut privata; de Publicis res manifeſta eſt, non tantùm quia ſacrificia hæc dicuntur indiſcriminatim pro peccato περὶ ἁμαρτίας, ſed etiam quia nota univerſalis additur, ut in feſto anniverſario expiationum: ⁶ Levit. xvi. 21. 22. Imponet Aaron binas manus ſuas ſuper caput viventis iſtius hirci & confitebitur את כל עונות בני ישראל ואת כל פשעיהם לכל חטאתם Omnes iniquitates filiorum Iſrael & omnia delicta ipſorum, &c. Ita portabit hircus ſupra ſe omnes iniquitates filiorum in terram defertam. Inde Ap. dicit in genere peccatorum fieri ἀνάμνησιν in ſacrificiis illis quotannis ⁷ Heb. x. 3. Quomodò verò vel Moſes vel Paulus peccatorum meminerunt in genere, & ille quidem omnium iniquitatum & prævaricationum, ſi pro levibus tantùm putà ignorantiis, erroribus & infirmitatibus quæ carnem potiùs quàm animam polluerent ordinata fuerunt? Nam quod omnia hæc peccata referri volunt tantùm ad ea quibus à Deo expiatio in lege concedebatur, expreſſis & peculiaribus conſtitutionibus de iis factis, exceptio eſt de lege, ſed non ex lege, ideoque abſurda.

IV. II. Accedit & illud quòd non tantùm omnes iniquitates expiandæ dicantur, ſed peculiaritèr omnia peccatorum nomina recenſeantur, non modò peccatum שְׁגָגָה per errorem admiſſum, ſed & alia omnia quæ ſub nominibus חטא, פשׁע, עול, אשׁם, עון veniunt. ⁸ vide Lev. v. 20. & xvi. 16. 21. iv. 3. vi. 2. & alibi paſſim, iſtis enim vocibus nemo neſcit graviſſima & maximè ultronea peccata deſignari, quæ non facta ſint ἀκουσίως ut LXX. vertunt quod dicitur בִשְׁגָגָה, ſed libentèr & cum quadam animi pervicacia & ſuperbia; ſic חטא uſurpatur ⁹ Levit. xviii. 24. de petulantiſſimis libidinibus Chananaæorum: ¹⁰ Ezech. xxii. 3. 4. de Idololatria & ix. 7. de homicidiis; פשׁע notat pertinaciſſimam rebellionem: ¹¹ 1. Reg. xxii. 12. חטאה vituli aurei idololatriam: ¹² Exod. xxxii. 31. & gravia illa peccata propter quæ immiſſa eſt captivitas Babylonica ¹³ Thren. i. 8. עון maledicentiam Simei: ¹⁴ 2. Sam. xix. 20. ſuperbam enumerationem populi per Davidem factam: ¹⁵ 1. Paral. xxi. 8. & in genere omnes prævaricationes quæ captivitates varias in populum accerſiverunt ¹⁶ Daniel ix. 5. cum E. peccata pro quibus ſacrificia offerebantur iſtis omnibus vocibus reddantur & nuſpiam reſtrictio ſit adhibita, imò expreſſè extendatur ſacrificiorum expiatio ad quævis peccata, injuriam fecerit Spiritui Sancto qui ad certi generis peccata reſtringere voluerit.

V. III. Sed fortiùs adhuc id evincitur ex peculiari enumeratione peccatorum variorum pro quibus ſacrificia privata inſtituta legimus, ea enim talia ſunt quæ non ignorantiis tantùm aut leviuſculis peccatis ſint accenſenda, ſed ultroneis & gravibus; ſanè alterius blaſphemiam diſſimulare, temerè jurare, res ſacras intercipere, pejerare de depoſito, facere vim proximo, & doloſè cum ipſo agere, talia ſunt quæ veris & propriè dictis peccatis & quidem atrocibus annumeranda ſunt, Interim tamen pro iſtis omnibus ſacrificia inſtituta legimus: ¹⁷ Lev. v. 1. 2. 4. 5. & vi. 2. 3. 5. imò univerſaliùs adhuc ¹⁸ Num. v. 6. 7. Vir aut mulier quando fecerint מכל חטאת אדם Quodcunque peccatum hominis tranſgrediendo contra Jehovam anima ipſa rea eſt atque ei præſcribitur ſacrificium. Ex quibus luce meridiana clariùs liquet falſiſſimam eſſe hanc Adverſariorum hypotheſim, & pro omnibus in univerſum peccatis iis ſolùm exceptis quæ capitali ſupplicio plectenda erant ut jamjam dicemus, oblata fuiſſe ſacrificia. Neque hic audiendus eſt Adverſarius lib. 2. c. 12. qui fatetur quidem pro quibuſdam ultroneis peccatis Sacrificia fuiſſe inſtituta, ſed addit 1. ideo id factum quia proximè accedebant ad ea quæ per imprudentiam admittebantur, quia in iis contumacitèr adverſus Deum non peccabatur, ſed fragilitate humana & perverſo atque inveterato quodam uſu, quo unuſquiſque bona alterius ad ſe ſi poterat ſub aliquo ignorantiæ vel juſtitiæ prætextu trahebat & rapiebat, nec alia de cauſa peccata vocari hominum & quæ facere ſolet homo: ¹⁹ Lev. vi. 3. 7. Num. v. 6. 2. ſola ſacrificia hîc non expiaſſe, ſed ad expiationem pœnâ quadam proximo etiam qui in eis peccatis læſus fuerat cumulatè ſatiſfaciendum fuiſſe, ut videre eſt in Lege ſacrificii pro peccato ultroneo Lev. vi. Nam quod ad primum attinet & turpitèr ſibi ipſi contradicit, & ipſi naturæ rei apertè adverſatur, paulo ante enim faſſus fuerat eſſe ultronea peccata, & jam ad ignorantias pertinere ait; ex ipſius hypotheſi nihil poteſt eſſe voluntarium quod ſit per errorem, deinde quis exiſtimaverit rapinam, violentiam, furtum, perjurium, &c. quæ hîc notantur peccata, fragilitatibus & ignorantiis accenſenda eſſe? quis non videt contra in his hominem non invitum nec ignorantem planè ſed interpoſita deliberatione & conſultò peccare? neque contrarium ſuadet quod dicuntur hæc eſſe peccata quæ facere ſolet homo. Tantùm abeſt enim ut hæc inveterata peccandi conſuetudo tolerabiliorem peccatoris reddat conditionem, ut potiùs eam multum aggravet, quia non ſubito impetu, & per ſubreptionem facta ſunt, ſed ex vitioſo habitu & inveterato peccandi uſu. Alterum verò illud quod reponit, non meliùs ſolvit nodum, nam reſtitutione ablati damnum quidem proximi ſarciri potuit, ſed non potuit peccatum quatenus ad Deum refertur expiari, hæc enim peccata & proximum & Deum lædebant, ut taceam perjurium eſſe ex iis ſceleribus quæ immediatè Deum offendunt, & contra divinam ejus majeſtatem perpetrantur.

VI. IV. Confirmant hoc ipſum exempla varia ſacrificiorum pro gravibus peccatis oblatorum; Grande nefas & ſcelus fuit illud procul dubio quo Iſraëlitæ contra Moſem & Aaronem murmurantes præſentiſſimum exitium in capita ſua accerſiverunt, Aaron tamen juſſu Moſis ſtans medius inter mortuos & viventes accepto thuribulo expiat populum & plagam divinam jam inchoatam cohibet. ²⁰ Num. xvi. 45. 46. 47. &c. Nec minus grave fuit peccatum Davidis cùm numeravit populum, propter quod univerſus populus peſtifera plaga affectus fuit, ſed & hoc etiam ſacrificiis expiatum legitur: ²¹ 2. Sam. xxiv. 24. 25. ædificavit altare Jehovæ, obtulitque holocauſta & pacifica & placatus eſt Jehova terræ, ac cohibita eſt plaga ab Iſraële. Sic quando homicida ignorabatur urbs vicina purganda fuit ſacrificio, ne reatus tanti ſceleris populo imputaretur ²² Deut. xxi. Ita innumeris aliis in locis quoties Dei ira adverſus hominum peccata concitata placatur ſacrificiis, toties innuitur ſacra hæc non pro quibuſdam tantùm, ſed in genere pro omnibus niſi quæ excepta fuerint in Lege, facta fuiſſe.

VII. Obj. 1. Sacrum anniverſarium non pro omnibus in univerſum peccatis ſed pro ignorantiis tantùm oblatum fuiſſet teſte Apoſt. ²³ Heb. ix. 6. 7. in ſecundum tabernaculum ſemel in anno ingreditur ſolus pontifex, non ſine ſanguine quem offert pro ſe ipſo & pro populi ignorantiis, ὑπὲρ τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων, verbum autem ἀγνόημα exprimere elegantèr vocem Hebr. שְׁגָגָה qua uſus eſt Moſes cùm de peccatis ageret pro quibus expiatio concedebatur; Eam autem ſignificare ubiquè errorem & ignorantiam ſive peccatum quod non à cordis malitia, ſed ab incogitantia & imprudentia proficiſcitur; probari hoc manifeſtè ex ²⁴ Num. xv. 25. ubi Moſes de ſacrificiis iſtis loquens ea refert tantùm ad errores. Expiabit ſacerdos univerſam congregationem filiorum Iſraël & condonabitur illis quia error eſt. Reſp. Sed nihil eſt hîc tamen quod errori faveat. Nam etſi pro ignorantiis offerre dicatur Pontifex, non ſequitur eum pro peccatis gravibus non obtuliſſe. 1. quia ἀγνόημα nomen eſt generale quod quibuſlibet peccatis etiam gravibus rectè competit, nullum enim peccatum eſt qualecunque demum ſit, quod ex errore & ignorantia aliquâ non committatur, ſi non abſolutâ & theticâ, ſaltem relativâ & hypotheticâ, nam cùm voluntas malum ſub ratione mali appetere non poſſit, ut apud Philoſophos eſt in confeſſo, ſi peccatum ſectatur aliquod, neceſſe eſt, ut ſub ſpecie boni illud ab intellectu præmonſtretur, non poteſt autem malum ſub idea boni offerri ſine errore; Itaque nunquam peccat voluntas quin ſimul & ſemel erret intellectus; Nec tamen propterea diſcrimen omne tollitur inter peccata ignorantiæ & malitiæ quæ contra ſcientiam vel conſcientiam admittuntur; Diſtinguenda enim duplex cognitio ut & ignorantia, Theorica una, altera Practica, illa qua ſcimus vel ignoramus rem eſſe & quid ſit, iſta qua rem cognoſcimus, vel ignoramus ut expetendam vel fugiendam quæ Ethica benè dicitur: Jam qui peccant ex ignorantia deſtituuntur omni cognitione tum Theoretica tum Practica, qui verò ex malitia, non carent ſanè cognitione Theoretica, & propterea contradiſtinguuntur ab ignorantibus, iis ſcil. qui labuntur ex ignorantia abſoluta & ſimplici, ſed deſtituuntur ſemper cognitione practica vel abſoluta vel comparata; alias nunquam peccare poſſent, ut ſervus ille malus noverat Theoretice quæ eſſet heri voluntas, non noverat practice eam eſſe faciendam. Rurfus cognitio practica bifariam ſpectari poteſt vel in theſi vel in hypotheſi, vel abſolutè vel comparatè; prout duplex judicium intellectus practici, aliud primum & abſolutum, aliud ultimum & comparatum, illud quod rem conſiderat abſolutè & in ſe, iſtud quod eam ſpectat relatè ad ſuas circumſtantias, prout res eſt mihi hîc & nunc vel bona vel mala; qui peccant contra conſcientiam habent quidem cognitionem practicam abſolutam, ſciunt enim rem eſſe malam in ſe & fugiendam, ſed carent cognitione practica comparatâ & hypotheticâ, quia licet in judicio primo intellectus practicus judicaverit eam eſſe malam; tamen cum ad comparationem ventum eſt & ad περιστάσεις varias & temporis & loci & perſonæ, judicat idem intellectus melius hoc eſſe ſibi hîc & nunc, verbi gratia mundum ſequendum eſſe potiùs in deliciis, quam Chriſtum cum cruce, adulterium, ſcortationem, furtum, &c. dulciora eſſe carni quam exercitium virtutum Chriſtianarum: pari planè pacto quo apud Poetam Medea dicitur videre & probare meliora, ſed deteriora ſequi. Hîc verò cum ſit craſſiſſimus error idemque graviſſimus ſequitur nullum eſſe peccatum etiam quod contra conſcientiam & ex animi malitiâ admittitur quod non factum ſit ex errore, adeoqué benè omne peccatum ignorantiam dici poſſe.

VIII. Sed ut pleniùs hoc ipſum confirmetur, libet & Philoſophiam ipſam & Scripturam audire; Philoſophus ſanè diſertè hoc profitetur ²⁵ lib. 3. Ethi. cap. 2. ἀγνοεῖ μὲν πᾶς ὁ μοχθηρὸς ἃ δεῖ πράττειν, καὶ ὧν δὴ ἀφεκτέον καὶ διὰ τὴν τοιαύτην ἁμαρτίαν, ἄδικοι καὶ ὅλως κακοὶ γίνονται: Ignorat quidem improbus omnis quænam ſint agenda & à quibus abſtinendum, injuſtique & omnino mali ex eo errore naſcuntur. & paulo poſt addit ἄγνοιαν τὴν ἐν προαιρέσει ἄγνοιαν τὴν καθ’ ὅλα αἰτίαν εἶναι τοῦ κακοῦ, ignorantiam quæ eſt in intellectu practico, & ignorantiam univerſalem cauſam eſſe vitii, vocat ignorantiam καθ’ ὅλα quæ non oritur ex ignorantia facti, hæc enim excuſat, ſed ex ignorantia juris, hinc alibi dicit malos decipi, quia inquit ἡδονὴ φαίνεται αὐτοῖς ἀγαθὸν, οὐκ ὄν, videtur ipſis bonum licet non ſit. Huc facit etiam illud Socratis, præſente ſcientiâ non peccatur, & Scholaſticorum Axioma omnis peccans eſt ignorans. Sed ne quis dicat myſteria fidei hîc à nobis ad Philoſophorum Canones exigi, (licet ſuum etiam ſit pondus Philoſophiæ ſanæ & sobriæ ad illuſtrationem dogmatum Theologicorum, verùm enim verò non contradicit, imò ſibi ipſi lumen afferre poteſt) audiamus ipſam Scripturam, hîc verò pro nobis apertè facit; impios enim omnes ſtultos & ἀνοήτους vocat ²⁶ Pſal. xiv. 1. Prov. 1. 7. 22. & viii. 5. & ix. 4. ²⁷ 1. Tit. iii. 2. Cæcos, Tenebras, ²⁸ Eph. v. 8. & iv. 18. qui peccant ex ignorantia obtenebratum habentes intellectum, qui Deum nec noverunt nec viderunt: ²⁹ 1. Joh. iii. 6. Quomodò verò hoc verè dici poſſet, niſi peccatum ipſorum qualecunque ſit, cum errore & ignorantia aliqua ſemper conjunctum eſſet? huc pertinet etiam quod peccatum primum deceptio vocetur ab Apoſt. ³⁰ 1. Tim. ii. 14. nam deceptio omnis errorem ſupponit, & quorſum pertinebant rationes Diaboli per ſerpentem loquentis niſi ut deciperet? adeo non poteſt invadi arx voluntatis niſi capiatur primò intellectus veluti propugnaculum, ſic Salomo ³¹ Prov. xiv. 22. Errant qui operantur malum; nec aliud docent ipſæ voces חטא apud Hebræos, & ἁμαρτάνειν apud Græc. quæ à ſcopo aberrare & deviare ſignificant, quia nullum eſt peccatum in quo non ſit quædam aberratio à vita ad mortem, à Deo ad mundum, à cœlo ad terram, à beatitate ad exitium.

IX. Hinc patet ſine ratione Adverſarium ex eo quod Pontifex offerret pro ignorantiis & erratis colligere voluiſſe pro gravibus peccatis non obtuliſſe, ſiquidem vox eſt generalis, quæ omnibus indiſcriminatim peccatis rectè tribuitur; unde apud LXX. ἄγνοια idem eſt quod אָשָׁם & אַשְׁמָה quæ voces etiam atrox ſcelus & delictum ſignificant, item id ipſum eſt quod פֶשַׁע tranſgreſſio & rebellio, ſic שְׁגָגָה de peccatis in genere imò de gravioribus dicitur: ³² Pſal. cxix. 21. perdis ſuperbos maledictos הַשֹּׁגִים מִמִּצְוֹתֶיךָ Aberrantes à præceptis tuis: ³³ ſic cxix. 118. ³⁴ Prov. xix. 27. aberrare à ſermonibus ſcientiæ eſt ſimpliciter peccare, & Iſaias dum deſcribit graviſſima ſui temporis peccata ad errorem ea refert. ³⁵ Iſ. xxviii. 7. Verum tamen iſti vino errant שָׁגוּ & potu inebriante, abſorbentur à vino, oberrant, præ potu inebriante errant in functione videntis, titubant in judicatione, ſic crucifixio Chriſti quæ facta eſt ab impiis manibus dicitur opus ignorantiæ ³⁶ Actor. iii. 17. & 1. Cor. ii. 8. Sed quid anxiè uſum vocum inquirimus, cùm Deus ipſe apertè hæc ἀγνοήματα referat ad omnia peccata, nam Lev. xvi. princeps ſacerdotum jubetur confiteri & expiationum כל עונות בני ישראל etiam פשׁעי Iſraëlis & כל חטאתם Omnia peccata eorum, qui dicit iniquitates & rebelliones imò omnia peccata univerſalitèr, an ſolas infirmitates & ignorantias intelligit? nemo ſanæ mentis id crediderit.

X. II. Sed ut liberaliores ſimus, demus Apoſtolum de ignorantiis & erroribus loqui; An propterea excludenda erunt peccata graviora? Nequaquam, quia non loquitur excluſivè quaſi iſta expiatione opus non haberent, ſed oſtendere tantùm voluit etiam ea peccata quæ nobis leviora videntur, in judicio Dei nos condemnare poſſe, adeoqué expiatione opus habere, quia Lex requirit ut tota mente, totis viribus Deum colamus ita ut ſi quis in uno deliquerit reus ſit omnium. Tantùm abeſt E. ut inde probetur ſacrificia inſtituta fuiſſe pro levioribus peccatis tantùm, ut potiùs à comparatis & per μείωσιν firmiùs colligi poſſit argumentum, ſi pro levibus peccatis opus fuit expiatione, ergo multò magis neceſſaria fuit pro gravioribus, ſiquidem enim errores & infirmitates ſine ſacrificio condonari non potuerunt, ecquis arbitretur atrociora ſcelera quæ ex contumacia & perverſitate ortum habent, ſimplici pœnitentia hominis ſine ſanguinis effuſione deleri potuiſſe? Eodem etiam reſponſo ſolvitur locus ³⁷ Num. xv. 25. non negamus enim ſacrificia pro peccatis per errorem admiſſis inſtituta fuiſſe, negamus tantùm pro iis ſolis fuiſſe ordinata, nam ſi peccata quædam quæ ſacrificiis legalibus ſunt expiata vocantur שְׁגָגָה peccatum per ignorantiam alia ſunt paritèr iisdem ſacrificiis expiata quæ dicuntur חטאה ³⁸ Lev. iv. 3. אשׁם ³⁹ Levit. v. 20. פשׁע עון ⁴⁰ Lev. xvi. 21. Itaque à poſitione illorum ad iſtorum excluſionem ratiocinari eſt à particulari ad univerſale argumentari.

XI. II. Ob. Pro gravioribus peccatis & deliberatæ malitiæ nullum inſtitutum fuiſſe ſacrificium, punita fuiſſe non expiata, ſic enim diſertè teſtari Dominum ⁴¹ Num. xv. 30. Anima quæ fecerit in manu excelſa, tam civis quam peregrinus Jehovam probris affecit, omnino exſcindetur anima illa è medio populi ſui quia verbum Jehova ſprevit, &c. Hinc pro homicidio & adulterio & ſimilibus criminibus nulla legi ſacrificia inſtituta, & Davidem ob id ⁴² Pſalm. Li. 18. cùm adulterium homicidio cumulatum commiſiſſet ingenuè fateri Deum illis victimis, ſacrificiſque nequaquam delectari ut ad dirisſimum ſcelus eluendum valerent, atque huc reſpicere Apoſt. ⁴³ ad Hebr. x. 26. Si ultrò peccaverimus poſt acceptam cognitionem veritatis non adhuc pro peccatis reliqua eſt hoſtia. Quibus verbis liquet pro ultroneis peccatis non fuiſſe ſacrificia. Reſp. 1. per συγχώρησιν damus fuiſſse quædam peccata pro quibus nullum inſtitutum erat ſacrificium ut adulterium, homicidium, Idololatriam, &c. non quod non poſſet fieri, ſed quia puniri illa Deus voluit capitali ſupplicio, ne ſcelerum impunitas Rempub. & Eccleſiam everteret: Itaque eorum mors erat expiatio quædam publica, nec opus habuerunt purgari ſecundum carnem quæ peritura erat—nam hæc omnia ſacrificia eo pertinebant in typo, ut peccatores ita purgati denuò ſacris intereſſe poſſint, & in Eccleſiæ externam communionem recipi, à qua ejecti fuerant: at capitali ſupplicio afficiendi, & morientes qui exſcindebantur è medio populi, tali remedio non indigebant. At cùm talia ſcelera non puniebantur, ſive quod ignorarentur, ſive alia quapiam de cauſa, quis dubitat offerri pro peccato à pœnitente potuiſſe non minùs quàm licebat furi raptori & perjuro? quod ex eo ſatis liquet quod ſi author ſceleris ignorabatur, nec poterat puniri & morte fontis grande nefas piari, urbs vicina ſacrificio univerſali & publico erat purganda ⁴⁴ Deut. xxi. 8. Imò ne ſolatium peccatoribus pœnitentibus deeſſet, dies expiationum inſtituta erat in qua καθ’ ὑπερβολὴν omnia peccata & ſua & populi confitebatur Pontifex, eorumque veniam mediante ſacrificio conſequebatur.

XII. 2. Etſi David ⁴⁵ Pſ. li. teſtetur Deum non delectari ſacrificiis legalibus, non ideo negat ſacrificia pro delicto ſuo gemino offerri potuiſſe, nam & ipſe in expetenda criminis ſui venia reſpicit manifeſtè ad eadem, cum petit ſe expiari hyſſopo ut mundus ſit, oſtendens ſe in expiatione legali & typica per ſacerdotem peragi ſolita cum faſciculo hyſſopi, ſymbolum & pignus quærere remiſſionis ſui peccati coram Deo per aſperſionem ſanguinis Chriſti olim pro ſe effundendi, & meliora loquuturi ſanguine Abelis ⁴⁶ Heb. xii. 24. unde illis quoque victimis & ſacrificiis ſe vacaturum profitetur ⁴⁷ David ibid. v. ulti. non promitteret autem Euchariſtica ſi Propitiatoria omnino inutilia agnoviſſet, & quæ perſolvenda neutiquam fuiſſent. E. David loquitur de victimis iſtis vel in ſe & abſolutè conſideratis, ex quibus nemo ſanus ſub Vet. Teſt. potuit peccati ſui expiationem expeCtare, quod multis aliis ſcripturæ teſtimoniis demonſtratur: ⁴⁸ Pſal. xl. 7. & l. 8. 9. Heb. x. 3. 4. &c. non relatè ad Chriſtum cujus erant figuræ, hoc enim ſenſu verè expiatoria erant prout ab ipſo Deo in eum finem erant inſtituta, Vel de iis agit non ſimpliciter, ſed comparatè ad cultum internum & moralem ut ejus neceſſitatem & præſtantiam ſupra externum & cæremonialem doceat; ſic enim ſæpe ſolet ſcriptura abſolutè aliquid affirmare vel urgere quod comparatè tantùm intelligendum eſt, ut in eodem argumento ⁴⁹ Hoſe. vi. 6. benignitate delector & non ſacrificiis & cognitione Dei magis quàm holocauſtis, & ⁵⁰ 1 Sam. xv. 22. obedientia melior ſacrificio, ubi non excluditur cultus cæremonialis abſolutè, ſed comparatè tantùm infra moralem & ſpiritualem deprimitur, ut quem primariò & principalitèr Deus à nobis requirat, hinc illa ⁵¹ Davidis Pſ. li. ſacrificia Domini ſpiritus contritus, quia in ſpiritu contrito veritas eſt ſacrificiorum legalium reſpectu fidelium, & eum ante omnia exigit Dominus ut ſibi ſummè gratum.

XIII. 3. Non negamus diſcrimen inter peccata conſtitui ⁵² Num. xv. ita ut alia dicantur fieri per errorem & infirmitatem שְׁגָגָה alia בְיָד רָמָה manu excelſa vel elata, & illis quidem ſacrificia deſtinata fuiſſe, iſtis verò non item, ſed præſentiſſimum exitium; ſed non ſequitur omnia peccata voluntaria & gravia talia fuiſſe quæ fierent manu excelſa & quibus mors neceſſariò & infallibilitèr repoſita eſſet; nam ut antea obſervatum etiam pro multis ultroneis peccatis & gravibus ſacrificia fuerunt inſtituta, & judicium iſtud capitale exciſionis in ea quæ videbantur per viora, ut in peccatum lignatoris qui ligna colligens in ſabbatho deprehenderetur, exercitum videmus. Itaque peccatum illud ביד רמה non quodvis peccatum grave ſeu voluntarium innuit, ſed illud tantùm cui adjuncta ſit ſuperbia quædam & contumacia inſignis, quod deliberatâ fiat malitiâ ex mero Dei contemptu & rebellione, ita ut peccator in eo glorietur; ſic ⁵³ Pſ. xix. 14. opponuntur errores & peccata occulta, ſuperbiis i. peccatis pervicaciæ & rebellionis manifeſtæ de quibus ⁵⁴ Lev. xxvi. 21. & Job. xv. 25. pro eo ergo qui ita manu elatâ peccabat nullum ſacrificium dabatur, ſed mors tantùm imminebat, quia nullam expiationem & reconciliationis ſpem contemptori ſupereſſe Deus vult; nemini niſi pœnitenti gratiam facit & veniam largitur, nemo ad Deum ſacrificaturus admittebatur niſi qui ad eum ſe convertiſſet & à contemptu hoc etiam in leviſſimis divertiſſet: unde qui gravi crimine obſtrictus tenebatur ſeſe ad Deum convertens potuit legitimè Sacramentis reconciliationis uti, alias ſi in hac pervicacia perſtaret, mera erat hypocriſis & illuſio, nec poterat ullum offerri Sacrificium, nec enim veniæ & abſolutionis gratiam poſcit qui condemnationem non curat ſed irridet, & qui præfractè in peccato ſuo perſtare vult; ideo Chriſtus relinquendum donum notavit ut reconciliatio cum fratre ineatur ⁵⁵ Matth. v. Sic leve quidem in ſe peccatum videbatur lignatoris qui ἐπ’ αὐτοφώρῳ deprehendebatur ligna colligens in Sabbatho, ſed quia malitiæ & contemptus arceſſitur, nec enim prætexere ignorantiam & infirmitatem in tanta luce coram ipſo Deo potuit, exscindendus erat à populo; ſed ſi idem antequam deprehenderetur, culpæ conſcientiâ motus confeſſione crimen aperuiſſet, oblatâ hoſtiâ ut puto potuit expiari, non minus quàm qui rebus ſacris abutens excidium erat promeritus; niſi pœnam prævertiſſet confeſſione, reſtitutione, oblatione.

XIV. 4. Paulus ad ⁵⁶ Heb. x. 26. non negat abſolutè pro ultroneis peccatis eſſe hoſtiam, nam ſic nulla eſſet omnium omnino peccatorum expiatio, cum nullum actuale peccatum dari poſſit verè & propriè dictum quod non ſit voluntarium, ſed tantùm loquitur de illo peccati genere quod plenâ voluntate & deliberatâ ac pertinaci malitiâ committitur. Hîc ergo paulò accuratiùs ponderanda eſt phraſis qua Apoſtolus utitur ἑκουσιὼς ἁμαρτάνειν, magnam enim vim habet, nec ſimpliciter & prout vulgò ſonat intelligenda eſt; nam cum peccatum ſit actio mentis & voluntatis, voluntas autem cogi non poſſit ut notum, neceſſse eſt ut voluntarium ſit, ita nemo peccare poteſt qui non ſponte & motu voluntatis ad id feratur; ſed non eo tamen ſenſu Apoſtolus loquitur de iis qui voluntariè peccant, nam innumera ſunt peccata quæ maximè ſunt ultronea quibus tamen venia conceditur; David ſponte & nemine cogente adulterium & homicidium commiſit, Petrus volens & deliberato animo Dominum ſuum abnegavit non ſemel ſed bis terve, & tamen uterque in gratiam receptus eſt, Ergo hîc voluntariè peccare ſumitur ſenſu quodam anguſtiori pro peccato quod pleno conſenſu perpetratur, abſque ulla lucta vel dolore, voluntate obſtinatâ non ſolùm antecedentèr, ſed & conſequentèr quod diximus antea in V. Teſt. eſſe ſuperbè agere & manu elatâ peccare, ἑκουσιὼς enim vulgò fieri dicuntur quæ ita ſponte à quovis deſignantur, ut omnis non modò ignorantiæ & erroris, ſed metus & violentiæ ſuſpicio abſit: Quæ facimus metu induCti, illa inviti facere perhibemur, repugnat enim mens aliquamdiu, etſi metu victa poſtea ſuccumbat, ut qui merces in mare jactat ex metu naufragii, facit quidem illud volens, ſed & invitus quodammodo, niſi enim immineret periculum, non faceret, quod Homerus dixit elegantèr hominem facere ἑκών τε ἀέκοντί γε θυμῷ. At ubi omnis metus & violentia abeſt, adeſt tantùm contumacia & rebellio ibi eſt ἑκούσιος ἁμαρτία pro quâ nullâ datur hoſtia, quamdiu enim peccatum eſt ita voluntarium ut inſideat animo & adlubeſcat voluntati ut perficiat ipſum ſcientèr & contumacitèr contra Deum, tam diu eſt impoſſibilis ejus remiſſio, & quo magis eſt voluntarium & pertinacius, eò majus impedimentum gratiæ divinæ objicitur, quia nulla venia, niſi pœnitenti promittitur. Duplex ergo peccatum poteſt diStingui, aliud repugnans, aliud regnans, illud ob ſanCtificationem inchoatam & peccati originis reliquias verè fidelibus convenit ⁵⁷ Roman. vii. 23. Gal. v. 16. hoc verò infidelibus tantùm quia peccatum nobis non dominatur ⁵⁸ Rom. vi. 14. quo ſenſu dicitur ⁵⁹ 1. Johan. iii. 9. natum ex Deo peccatum non facere, nec peccare poſſe quia ſemen Dei manet in ipſo. Apoſtolus hîc non quodvis peccatum voluntarium intelligit, ſed ſolum regnans & quidem non omne, vel in legem ſolam admiſſum, ſed directè adverſus veritatem Euangelii agnitam ut non modò antitheſis addita v. 28. docet, ſed & ipſa peccati deſcriptio quod ad tria refertur, Filii Dei conculcationem, ſanguinis TeStamenti profanationem, & Spiritus gratiæ contumeliam, quorum prius perſonam & officium Chriſti Salvatoris attingit, cætera duo verò ad duo præcipua ejus beneficia referuntur, juStificationem & ſanCtificationem, illam quæ eſt in ſanguinis merito, iſtam quæ à Spiritus ſanCti pendet efficacia, unde liquet peccatum defectionis & apoStafiæ totalis hîc deſignari.

XV. Porrò cùm defectionis ab Euangelio & Apoſtaſiæ varii ſint gradus, diquirendum eſt ulteriùs, quis gradus intelligatur hoc loco, ubi peccatum iſtud irremiſſibile deſcribitur; Primus abnegationis & peccati gradus eſt, cùm quis per errorem & ignorantiam Chriſtum nondum cognitum rejicit & aſpernatur, qualem fuiſſe in Paulo ante converſionem videmus qui δι’ ἄγνοιαν peccasſe dicitur ⁶⁰ 1. Timoth. i. 13. ſed de hoc non loquitur Apoſtolus quia de voluntariè peccantibus agit & quidem poſt acceptam cognitionem veritatis, unde Paulo non interdicta fuit ſpes veniæ quia ignorans fecit. Secundus gradus eſt cùm quis metu territus amittendæ rei ad hanc vitam planè aut penè neceſſariæ, vitæ putà, bonorum, dignitatis & ſimil. Chriſtum ex infirmitate turpitèr abnegat, quomodo Petrus Chriſtum Dominum ſuum metu abnegavit, & multi ex infirmitate carnis & metu mortis abnegant, ſed neque hoc peccatum hîc innuitur, quia quod vi ac metu à nobis extortum, ἀκούσιον melius dixeris, quam ἑκούσιον, nec denegatur pœnitentibus ejus remiſſio, ut ex Petro liquet. Tertius eſt cùm nec ex ignorantia vel infirmitate & metu, ſed cupiditate & ſpe melioris fortunæ, uti loquuntur, impulſus homo à Chriſto deficit, ut vel magnas divitias, vel honorum ſplendorem, vel ſi quæ ſunt ejuſmodi terrena bona, conſequatur; & hoc quidem peccatum longè gravius eſt præcedentibus & magis ad noſtrum ἑκούσιον accedit, unde Apoſtatarum iſtiuſmodi longè rarior pœnitentia eſſe ſolet, cæterùm non videtur planè penituſque illi accommodari adhuc poſſe: nam quamvis lautiſſima ſpe illectus videatur plenis velis in illud objectum ferri, & ſæpe ex hoc gradu in ultimum præceps agatur, Deo ſatanæ illum juſtiſſimo judicio ſuo permittente, quia tamen vehemens illa ἐπιθυμία quam tantorum bonorum ſpecies excitavit, ingentem animi perturbationem in eo concitat, imò nonnunquam luCtam quandam & reniſum voluntatis comitem habet, quo non planè extinCtum in corde ſuo veræ religionis amorem declarat, cujus interventu aliquando etiam ad ſanam mentem revertitur, non poteſt ad ea quæ ſunt plenè planéque voluntaria, referri: Itaq; quartus & ultimus addendus eſt gradus cùm nec ex ignorantiâ, nec metu, nec cupiditate quis ſimpliciter impellitur, ſed obStinatâ malitiâ, pertinaci contemptu & odio veritatis revelatæ quia dura & moleſta eſt carni, movetur ad eam deſerendam; cujus typus eſt in profano Eſavo qui aſpernatus jus primogenituræ ⁶¹ Heb. xii. 16. fruſtra ejus privilegium etiam cum lachrymis requiſivit. Ita qui per contemptum vel deſtinatam malitiam Chriſtum abnegant totalitèr & abnegando oppugnant, peccatum tale admittunt, pro quo nulla ſuperſit hoſtia, & quod planè ſit irremiſſibile; Non quod tale ſit naturâ ſuâ quod veniam conſequi planè ſit ἐκ τῶν ἀδυνάτων; nam nulla eſt tanta ſceleris magnitudo cujus veniam peccator ſi ab eo reſipiſcat conſequi non poſſit; ſed quia ipſum remedium gratiæ aſpernatur & rejicit, ſine quo nullus vel fidei vel reſipiſcentiæ locus eſſe poteſt, nam cùm Chriſtus unica ſit hoſtia peccatorum expiatrix, ſi quis eum ſemel abjecerit, nullam aliam expeCtare poteſt, hunc verò iſtiuſmodi homines peccato ſuo protervè reſpuunt, & commodis ac deliciis ſuis profanè poſtponunt, non mirum ergo ſi ab omni ſpe ſalutis excluſi maneant.

XVI. Ex quibus mens Apoſtoli jam manifeſta eſt, quo enim potentiùs à crimine Apoſtaſiæ nos deterreat, fœditatem iſtius peccati & gravitatem pœnæ conſequentis à comparatis demonſtrat v. 28. 29. nam ſi morte abſque miſericordiâ ex duorum aut trium teſtimonio in politia Moſis multatus fuit qui irritam feciſſet legem ⁶² Num. xv. 30. & ⁶³ Deut. xix. 15. id. non qui quovis modo in legem deliquiſſet, ſed qui malitioſè flagitio graviore legem violaſſet, putà blaſphemiâ, violatione Sabbathi, contumaciâ in parentes, homicidio, adulterio, &c. Quanto acerbiori ſupplicio dignus cenſebitur in politia & Eccleſia Dei qui coram infinitis penè teſtibus malitioſâ apoſtaſiâ & Diabolicâ oppugnatione cognitum Euangelium & Chriſtum rejecerit? Hîc ergo confertur Moſis Lex cum Euangelio Chriſti, contemptus illius cum hujus profanatione; Ut nulla fuit olim hoſtia pro ſpernente, & elatâ manu peccante, ita nulla Redemptio expeCtanda rejicienti Redemptionem & à Redemptore apoſtatanti; ut ἐκδίκησις κρίσεως φοβερὰ eum ſtatim manebat, ita certiſſima & graviſſima pœna apoſtatam manet non lapidationis, aut teli è monte, non hiatus terræ aut ignis, ſed iræ Dei quæ ad inſtar ignis adurentis devoratura eſt adverſarios; Itaque ut peccatum tollatur, de volentibus debemus fieri nolentes, tunc enim demum fit remiſſibile cùm voluntarium eſſe deſinit, homine per veram pœnitentiam illud averſante, unde qui per ignorantiam peccat faciliùs hanc remiſſionem conſequitur & remedium malo ſuo invenire poteſt ⁶⁴ exemplo Pauli 1. Tim. i. 13. at qui per malitiam, dubiam ſibi reddit ſalutem, quia voluntatem ſuam in malo obfirmans reditum ſibi ad Deum intercludit.

XVII. III. Ob. Paulus ait ⁶⁵ Actor. xiii. 38. in Chriſtum credentes juStificari ab omnibus à quibus lex Moſis juStificare non poterat, ſatis indicans, à quibuſdam levioribus tantùm, ut ipſosmet Judæos quos alloquitur optimè noviſſse ibidem innuit, per Moſis legem juStificationem contigiſſse; ſed per Chriſti fidem omnium etiam graviſſimorum deliCtorum remiſſionem dari. Notum est, inquit, viri fratres, quod per hunc vobis remiſſio peccatorum annuntiatur; & ab omnibus à quibus non potuiStis in lege Moſis juStificari, in hoc omnis qui credit juStificatur. Reſp. ſed locus hîc vel nihil probat, vel Adverſarium ipſum jugulat, non dicit Paulus quædam fuiſſe peccata à quibus per legem Moſis potuerint abſolvi, neque dicere hoc potuit, invicta enim eſt regula ⁶⁶ Deut. xxvii. 26. ⁶⁷ Galat. iii. 13. maledictus qui non manet in omnibus quæ ſcripta ſunt in libro legis ut faciat ea; unumquemque autem ſua convincit conſcientia quod non manſit in omnibus; non ſit ergo antitheſis inter peccata quorum quædam à Moſe quædam à Chriſto expientur, ſed inter ἀδυναμίαν legis & cæremoniarum ejus ad juſtificandum, & pleniſſimam Chriſti ſatiſfactionem quâ omnia peccata expiantur; Ita ut ſenſus ſit, quod qui à nullis potuerunt per legem abſolvi, ab omnibus credentes juſtificentur per Chriſtum; qua ratione dicitur ⁶⁸ Roman. iii. 20. πᾶσα σὰρξ omnis caro non juſtificatur ex lege, id eſt, nulla; Nec aliam poſſse eſſe Apoſtoli mentem confirmatur ex innumeris aliis ſcripturæ locis ubi abſoluta illa legis impotentia deſcribitur ⁶⁹ Roman. viii. 3. Heb. x. 3. 4. & prævaricationes & peccata Vet. Teſt. expianda dicuntur in & per Chriſtum ⁷⁰ Hebr. ix. 15. Rom. iii. 25. 2. Si ea eſſet mens Pauli quam fingit Adverſarius videlicet nunc nos per Chriſtum obtinere expiationem earum tranſgreſſionum quæ in primo fœdere erant, id eſt quæ ſub priſco fœdere omni verâ expiatione deſtituebantur, & quibus olim lex veniam denegabat; duo gravia ſequerentur abſurda, 1. nemini olim conceſſam fuiſſe graviorum illorum peccatorum pro quibus nulla erant inſtituta ſacrificia ſingularia, remiſſionem, quod falſum eſſe evincunt exempla Sanctorum qui ſub Vet. Teſt. vixerunt. 2. nos ſub Nov. Teſt. remiſſionem conſequi in ſanguine Chriſti illorum tantùm peccatorum quæ expiari non poterant ſub lege, adeoqué leviores illas culpas quæ per ſacrificia illa expiabantur non tolli ſacrificio Chriſti, ſed vel nullo modo expiari, vel per hominum ſatiſfactiones elui, quod utrumque abſurdiſſimum. Ergo ſupereſt ut dicamus omnem vim peccati expiandi denegari ut ea in ſolidum Chriſto tribuatur, quia Lex umbram quidem habuit bonorum; At Chriſtus imaginem ipſam & corpus. Illa peccatorum omnium & leviorum & graviorum expiationem in typo adumbrabat, hîc verò ſanguine ſuo reipſa peragit.

XVIII. II. Quæritur An ſacrificia Vet. Teſt. ullam vim habuerint veram expiandi per ſe peccata pro quibus offerebantur; Nam illi cum quibus res nobis eſt agnoſcunt quidem peccata quædam pro quibus offerebantur verè iis expiata fuiſſe, ſed ideo tantùm quia actiones erant obedientiæ Deo gratæ, quas præſtantibus Deus indulgebat veniam, cæterùm nequaquam juſtitiæ divinæ ſatiſfeciſſse, ideoque ut figuræ reſpondeat veritas, & umbræ imago, Chriſtum etiam iis adumbratum non ſatiſfeciſſse; Idque ulteriùs demonſtrant hoc dilemmate; Nam, inquit ⁷¹ Socin. præleCt. cap. 22. argumentari poſſumus à victimis iStis ad ChriStum vel per collationem, vel per ſimplicem adumbrationem; ſi priori modo, neceſſse eSt ut ſi vis ſatiSfacicndi in morte ChriSti fuit eadem etiam ſervatâ proportione fuerit in victimis illis, At viCtimas iStas nullam ſatiSfacicndi pro peccatis vim habuiſſse probat, quia nulla ſit inter hominem & beStiam ſpeciei communio; Itaque nulla etiam fuit vis propriè diCta ſatiSfacicndi in morte ChriSti; Quod ſi poStcriori modo argumentum ducatur, id eSt per adumbrationem tantùm, ne ſic quidem meliùs rem evinci; Nam in re adumbrante aliquid ejuſdem generis eSt cum eo quod in re adumbratâ præfigurat; Ideo ſi in victimis illis aliqua fuit adumbratio ſatiSfaCtionis pro peccatis per ChriSti mortem, in iisdem quoque aliquam ſatiSfaCtionem fuiſſse neceſſse eSt, quod cum falſum ſit, & falſum eſſe illud quod ex eo elicitur. Ita expiationem quidem aliquam & quidem veram certorum peccatorum concedit illis quo nomine figuras vult fuiſſse Chriſti, ſed ſatiſfaCtionem planè penituſque illis denegat ut eam à Chriſto removeat p. 2. c. xi. Statuendum omnino eSt per viCtimas & ſacrificia illa expiatoria, non modo expiationes quæ ſub N. fœdere fieri debebant adumbratas eſſe, verùm etiam peccata pro quibus offerebantur verè expiata fuiſſse, &c. Nos verò expiationem nullam niſi typicam & ſymbolicam eorum quæ verè & propriè peccata ſunt iis tribuimus, non minus tamen ideo Chriſti ſatiſfactionem adumbraſſse cenſemus, ita ut duo demonſtranda jam nobis ſint, 1. ViCtmas & Sacrificia legalia nullum propriè diCtum expiasſe, vel expiare potuiſſse peccatum, expiasſe tantùm impuritatem quandam carnis & cæremonialem. 2. benè tamen ex iis argumentum duci ad probandam ſatiſfactionem Chriſti.

XIX. Ut verò prius illud faciliùs percipiatur: duplex præmittenda videtur diſtinctio. Prima Reatus qui ſacrificiis tolli debuit & expiari. Altera Uſus ſive σχέσις varia ſacrificiorum iſtorum ſecundum quam poteſt vel concedi vel negari talis expiatio. Reatus ergo duplex hîc attendendus typicus & cæremonialis quoad impuritatem carnis; Realis & ſpiritualis quoad conſcientiam, iſte contrahebatur ex peccatis contra legem moralem admiſſis quæ ſita erant in offenſione Dei & proximi, & rebus natura ſua malis, unde & pœnam mortis æternæ in homines accerſebat. Ille oriebatur ex violatione præcepti alicujus cæremonialis quod cùm res eſſet per ſe media, conſcientiam per ſe non attingebat, nec ejus violatio eam inficiebat, ſed per accidens tantùm ex vi conſtitutionis divinæ, ideoque nullam impuritatem propriè loquendo niſi cæremonialem afferebat in foro externo politiæ Eccleſiaſticæ, nullamque pœnam niſi temporalem poſt ſe trahebat, ne peccator ſacris cœtibus poſſet intereſſe & reliquorum conviCtu frui, verbi gratia, ſi quis cadaver tetigiſſet, vel tabernaculum in quo cadaver erat fuiſſet ingreſſus, vel aliquid quod in lege immundum cenſebatur attreclaſſet, reus non poterat dici eo ipſo peccati alicujus moralis & propriè diCti, nihil enim erat vel in mortuo vel in lepra vel in ſimilibus quod conſcientiam inficere poſſet, reus tamen erat cæremonialitèr ex vi conſtitutionis legalis, quæ immundum pronuntiat, & à ſacris excludit eum qui talia præſtiterit; Ut ergo duplex fuit reatus, duplex etiam dabatur expiatio vel purgatio, alia quoad carnem, alia quoad conſcientiam, id. typica & cæremonialis una, realis & myſtica altera: diſcrimen hoc Apoſtolus diſertè notat ⁷² Heb. ix. v. 13. 14. ſi ſanguis taurorum hircorumque & cinis juvencæ aſperſus coinquinatos ſanCtificat ad puritatem carnis, quanto magis ſanguis ChriSti, &c. purgabit conſcientiam ab operibus mortuis? &c. ubi puritas carnis & puritas conſcientiæ diStinguuntur, illa ſanguini victimarum legalium adſcribitur, iſta ſanguini Chriſti, illa externam & legalem illam immunditiem tollebat, efficiebatque adeo ut homo ſacrorum communioni reſtitueretur, & in Templo cum cæteris cultui divino vacare poſſet, iſta veras animæ ſordes ſpirituales, quibus ab intimâ & ſalutari Dei præſentiâ, quæ olim per Tabernaculum & Templum adumbrabatur, removebatur, abluit, & jus denuò poteſtatemque confert ad Deum accedendi, & gratioſâ ejus communione fruendi. Ita per carnem de qua loquitur Apoſtolus non poteſt intelligi corpus ipſum ſeu altera hominis pars, nam puritas hæc per ſanguinem & cinerem dicitur fieri, quæ maculare potiùs & deturpare corpus quàm abluere ſolent, ſed notatur lex ipſa cæremonialis ejúſque ritus quia in externis & carnalibus ut plurimùm occupabantur, quo ſenſu lex vocatur mandatum carnale ⁷³ Heb. vii. 16. & ejus præcepta δικαιώματα σαρκὸς: ⁷⁴ Heb. ix. 10.

XX. Secundò ſacrificia legalia bifariam poſſunt ſpeCtari vel abſolutè in ſe, vel relatè ad aliud, priori reſpeCtu erant inſtrumentum πολιτείας Judaicæ & cultûs ſub ea præſcripti, quatenus in ea Republ. quæ verè θεοκρατία fuit ex ipſius Dei voce ⁷⁵ 1. Samuel. viii. 7. Deus iſtiuſmodi leges ſancire voluit, quæ populum ad inſtar fræni & jugi in officio continerent; atque ſub hac σχέσει verum eſt expiatam fuiſſe & ſublatam ex iis impuritatem carnalem de qua diximus, ſiquidem ad horum præſentiam removebantur ſtatim pœnæ illæ quæ in foro externo iſtius politiæ Eccleſiaſticæ immundis repoſitæ erant; ſed non eadem fuit ratio uſûs relativi, quemadmodum enim tota illa œconomia V. T. duplicem ſemper θέσιν includebat, alteram Legalem quatenus erat appendix fœderis operum, alteram Euangelicam quatenus ſubſerviebat fœderi gratiæ, ita bifariam in eſſe ſuo relativo ſpeCtari poſſunt, vel relatè ad Legem vel ad Euangelium, ſi conſiderentur priori modo quatenus ſubſerviebant rigori legis urgendo & inculcando, magis faciebant ad peccati demeritum explicandum & aggravandum quàm ad illud auferendum, quippe Deus patefacturus jus ſuum in peccatum & peccatores non modò atrocioribus criminibus pœnas capitales in foro civili decreverat, ſed etiam deliCtis quotidianæ incurſionis quæ ut plurimùm vel negliguntur vel diſſimulantur ab aliis legiſlatoribus, ordinaverat quædam pœnarum capitalium ſimulachra in deſtructione victimarum quæ offerendæ veniebant; & hac de cauſa ⁷⁶ Coloſſ. ii. 14. vocantur Chirographum in ritibus quod nobis erat contrarium: quia erant teſtimonia reatus humani in quibus erat potiùs confeſſio peccati quam ejusdem expiatio, nam circumciſio verbi gratia teſtabatur nativam pollutionem; ablutiones, ſordes peccatorum fatebantur; Victimæ capitalem offerentis reatum indicabant, ſic nihil aliud erant quàm miſeriæ humanæ publica profesſio. At verò ſi ſpeCtentur poſteriori modo & in ſuo uſu Euangelico certum eſt ea typicè & ſignificativè verè & propriè diCta peccata expiasſe id. verorum & propriè diCtorum peccatorum expiationem per Chriſtum futuram adumbrasſe & ſignificasſe, & in uſu legitimo posſe traxisſe, atque hoc ſenſu ſacra hæc dicuntur Deo acceptabilia ⁷⁷ Lev. i. & fertur Deus ex iis odorari odorem quietis ibidem & paſſim alibi.

XXI. His ita præſtruCtis duo jam demonſtranda ſunt 1. nullum verè & propriè diCtum peccatum quantumvis leviſſimum potuiſſse hiſce ſacrificiis verè expiari κατὰ συνείδησιν, 2. hæc tamen omnia appoſitè mortem Chriſti & ejus ſatiſfaCtionem ſignificasſe: Prius illud adeo clarè & expreſſè ſtatuitur ab Apoſtol. ut mirum ſit hoc in dubium à quodam adhuc revocari: Nam ⁷⁸ Heb. ix. 9. diſertè teſtatur dona & hoſtias oblatas eſſe quæ non potuerunt κατὰ συνείδησιν τελειῶσαι τὸν λατρεύοντα & fuſiùs cap. x. 1. 2. 3. 4. 5. ubi variis rationibus hoc ipſum probat quæ ad duo capita poſſunt referri; prius legalium hoStiarum impotentiam docet, poſterius voluntatem & deStinationem divinam declarat: Hoſtiarum legalium impotentiam tribus rationibus evincit, unâ generali, & duabus ſpecialiibus: Generalis petitur à legis cærimonialis, & hoſtiarum fine; quia inquit habebat umbram futurorum bonorum, non autem expreſſam rerum imaginem, ſive enim umbram intelligamus naturalem quæ imagini eſſentiali id. corpori opponitur quo ſenſu uſurpatur ⁷⁹ Coloſſ. ii. 17. ſive artificialem hoc. rudem rei adumbrationem & delineationem quæ opponitur imagini rerum expreſſæ & vivis ſuis coloribus conſummatæ, quomodò piCtores vultum alicujus repræſentaturi carbone primùm ſumma ducunt lineamenta quibus vultus utcunque repræſentatur & agnoſcitur quidem, ſed obſcurè & confusè, mox vivis coloribus inveCtis εἰκόνα, expreſſam ſcilicet imaginem, effigiant, quæ vultum depiCtum ad vivum repræſentat, ſive inquam illo ſive hoc ſenſu vocem umbræ ſumamus, quanquam verisimiliùs eſt Apoſtolum ad poſteriorem reſpexisſe, veritas ſemper eadem manet: Quod umbra eſt, non autem imago, vel corpus ipſum rei, non poteſt accedentem perficere. At hoſtiæ legales fuerunt tantùm umbræ, ergo non poterant accedentes ſanCtificare, & per conſequens nec expiare nec ſatiſfacere poterant quod præcipuum fuit & primarium ex futuris bonis in N. T. obtinendis.

XXII. Secunda ratio ſpecialis eſt ab oblationum iſtarum repetitione: hoc modo. Quæ hoſtiæ ſingulis annis iterantur non posſunt accedentes cultores ſanCtificare, ratio conſequentiæ manifeſta eſt, quia ſi perfeciſſent iteratione anniverſariâ opus non fuiſſet, ſed peractæ ſemel deſiiſſent deinceps offerri, nam ſacrificantes ſemel purgati nullorum peccatorum reatui ampliùs fuiſſent obnoxii. At quotannis ſacrificantes ſub lege peccatorum ſibi erant conſcii quia in iis confeſſio generalis peccatorum denuò fiebat; unde colligit Ap. non potuisſe expiationem per iſta ſacra ſæpiùs iterata expeCtari v. 2. 3. Alioqui non deſiiſſent offerri, propterea quod ſacrificantes ſemel purgati nullorum peccatorum ampliùs eſſent ſibi conſcii, At in iStis repetita ſit mentio peccatorum quotannis: Dices fortè non videri rationem hanc uſque adeo firmam, quia quotidiè confeſſionem peccatorum facimus, nemo tamen dixerit ea nondum per Chriſtum eſſe expiata. Reſp. aliud eſſe confeſſionem facere peccatorum ſimpliciter, aliud confeſſionem facere in & cum oblatione alicujus ſacrificii, prius non infert negationem expiationis faCtæ, ſed tantùm ſupponit neceſſitatem continuæ applicationis iſtius beneficii ad ſolatium noſtrum, ſed poſterius omnino eam evincit, ut qui fatetur debitum & ſimul ſolutionem offert, eo ipſo agnoſcit nondum perſolutum eſſe, ſic qui confitetur peccatum, & confitendo pro ejusdem expiatione ſacrificium offert, omnino plenè pro ipſo ſatiſfaCtum nondum fuiſſe credere ſe demonſtrat; ita Veteres, qui non tantùm confitebantur ſua peccata, quomodò & nos quotidiè facere ſolemus, ſed confitendo ſacrificabant eo ipſo imperfeCtionem & ἀδυναμίαν ſacrificiorum ſuorum ſatis prodebant.

XXIII. Tertia ratio petitur à natura rei v. 4. Impoſſibile eSt ſanguinem taurorum & hircorum auferre peccata. Impoſſibilitas autem iſta ſe tenet tum ex parte ſubjeCti quod expiationem facere tenetur, tum ex parte objeCti cui ſatiſfaCtio præſtanda eſt, tum ex parte cauſæ meritoriæ ſive peccati pro quo ſatiſfaCtion danda fuit. 1. ex parte ſubjeCti peccatum enim in eadem naturâ expiari debuit, in quo commisſum fuit, homo peccavit, homo luere debuit, anima quæ peccavit ipſa morietur: ⁸⁰ Ezech. xviii. cum ergo nulla inter pecudem & hominem intercedat naturæ communio, impoſſibile fuit hac in parte ſacrificiis legalibus expiationem fieri. 2. ex parte objeCti, Deo peccatum fuit, Deo ergo ſatiſfieri debuit, at nec ejus Natura, nec Sapientia, nec Juſtitia patiebantur ut ſanguine hircorum tollerentur peccata: Non Natura, quia Deus Spiritus eSt ⁸¹ Jo. iv. 24. non poteſt ergo ſanguine corporeo & materiali placari. Nunquid comedam carnem taurorum & ſanguinem hircorum bibam? ⁸² Pſ. l. 13. Quid tam vilis & abjeCta res potuit ad conciliandam tam glorioſi Numinis majeſtatem? Non ſapientia, ut enim peccatum fuerat admisſum à creatura rationali, ita rationalem victimam, non brutam poStulabat, quæ culpam elucret iſtam; non tam ſanguis coram altari fundendus fuit, quàm anima ipſa Deo ſiſtenda, non tam corpus doloribus & cruciatibus atterendum & frangendum, quàm cor ſenſu malediCtionis & iræ divinæ conterendum, unde dicit Chriſtus ſe ponere non corpus tantùm ſed animam pro ovibus. Non juStitia quia æqualitatem pœnæ & λύτρον cum peccati reatu exigebat, infinita Dei majeſtas læſa fuerat, infinitum ergo meritum & ſatiſfaCtio illi placandæ poStulabatur, quod cum penes ſacrificia legalia non occurreret, utpote quæ non tantùm brutorum eſſent & ἀλόγων creaturarum, ſed & finitarum, impoſſibile fuit haCtenus ſanguinem hircorum tollere peccata. 3. tollere peccata non potuerunt ex parte peccati, remedium aptari debet malo & parti affeCtæ, peccatum macula eſt non corporea, ſed ſpiritualis in animâ primariò & per ſe ſedem habens & conſcientiam ipſam vulnerans, quid verò ſanguis pecuinus & materialis ad eluendam hanc maculam valere poteſt? quæ proportio carnis cum mente, vel corporis cum corde, ſanguinis cum cupiditate? peccatum fuerat incredulitate, odio Dei & rebellione, ut ergo remedium malo reſpondeat, expiatio debuit fieri juſtitiâ perfeCtisſimâ, obedientiâ accuratiſſimâ, & ſummâ atque intenſisſimâ erga Deum & erga proximum charitate, ſic reverà ἀδύνατον fuit ſanguinem hircorum tollere peccata ex naturâ rei.

XXIV. IV. Sed hoc ipſum impoſſibile fuit ex ordinatione divina, Deus enim jam olim teſtatus fuerat ſe nolle iſtiuſmodi ſacrificia ad expiationem hanc faciendam quod Apoſtolus v. 5. 6. probat ex ⁸³ Pſal. xl. HoStiam & oblationem non voluiSti, Corpus autem adaptaSti mihi, Holocautomata & hoStiam pro peccato non approbaSti, &c. Tum dixi ecce adſum ut faciam Deus voluntatem tuam, aufert prius ut alterum ſtatuat, unde colligimus ſi Deus noluit ſacrificia & holocauſta, fieri non potuit ex hypotheſi voluntatis & decreti divini ut per iſtas hoſtias tollerentur peccata. Atqui verum prius ex loco Pſal. ergo & poſterius. Cæterùm quia difficile videtur ad intelligendum quomodò Deus dicatur nolle & non probare ſacrificia quæ tamen ipſe inſtituerat & ad quorum obſervationem Iſraëlitas tam expreſſè adſtringebat, & quibus ſe deleCtari alibi non ſemel profesſus eſt, paucis diquirendum eſt quomodò remotio hæc ſacrificiorum intelligenda veniat. Sæpiùs quidem ita loquentem audimus Deum apud Prophetas, Iſa. Ezech. Oſe. Jerem. &c. ſed non ſemper uni eademque de cauſâ. Primò certum eſt rejeCtionem hanc ſacrificiorum non ἁπλῶς & abſolutè, ſed tantùm πρός τι & comparatè eſſe intelligendam, alias Deus ſibi ipſi repugnaret & Scriptura Sacra quæ toties cæremoniarum & ſacrificiorum in primis inſtitutionem ad Deum refert, ſed quænam σχέσις illa ſit & relatio, non unâ ratione explicari poteſt, Aliquando enim rejiCiuntur προβληματικῶς, non quatenus inſtituta erant à Deo, ſed ut ab hypocritis, impiis & profanis oblata, qui ita ſacrificiis iſtis externis adhærebant, quaſi totus Dei cultus in iis verſaretur, Deuſque ea grata haberet & accepta, etſi alioqui impuras & fide vacuas in iis offerendis conſcientias afferrent, hoc ſenſu intelligenda ſunt loca ⁸⁴ Iſ. i. 11. 12. &c. Quorſum mihi multitudo ſacrificiorum veStrorum, ſatur ſum holocauStis arietum, & adipe pinguium, ſanguine juvencorum non deleCtor, quod adventis ut compareatis in meo conſpeCtu, quis quæſivit hoc à manu veStra? &c. ⁸⁵ Iſa. lxvi. 3. Qui jugulat bovem ac ſi percuteret virum, qui maCtat parvam pecudem ac ſi decollaret canem, &c. Sic ⁸⁶ Pſal. l. 8. 9. Non propter ſacrificia tua arguam te ut holocauSta tua ſint coram me jugitèr, non accipiam è domo tua juvencum, è caulis tuis hircos, &c. Sic paſſim Prophetæ docent ſacrificia hæc impiorum non placere Deo nec ab eo requiri, imò illi abominationi eſſe.

XXV. 2. Aliquando rejiCiuntur comparatè ad cultum internum & ſpiritualem qui à Deo ante omnia & principalitèr ut longè excellentior requiritur, nam quod per ſe Deo non placet, ſed per aliud, dicitur non placere per comparationem ad id quod per ſe placet; notum autem ſacrificia non primariò & per ſe fuiſſse inſtituta, ſed tantùm ſecundariò ut ſubſervirent interno cultui, & eſſent ſtimuli & incitamenta ad pietatem & ſanCtitatis ſtudium, hoc ſenſu ſæpe ſacrificia externa extenuantur ut quod præcipuum eſt præferatur, ſic explicandus eſt locus ⁸⁷ Pſ. li. 18. ante laudatus, ſic ⁸⁸ 1. Sam. xv. 22. Samuel inquit Sauli, An deleCtatur Jehova holocauStis & ſacrificiis ut quum auſcultatur voci Jehova, ecce auſcultare melius eSt ſacrificio, attendere, adipe arietum. Idem ⁸⁹ Hoſe. vi. repetitur & ⁹⁰ Mich. vi. 6. 7. 8. ⁹¹ Jer. vii. 21. 22. 23. &c. Denique rejiCiuntur non relatè ad impiorum profanationes, vel ad cultum internum & moralem, ſed relatè ad ſacrificium perfeCtisſimum Chriſti, ut hinc demonſtretur τὸ ἀδύνατον legis & pleniſſima Chriſti ad ſatiſfaCiendum vis & efficacia; quo ſenſu intelligendus locus ⁹² Pſ. xl. qui redditur ab Apoſt. Heb. x. 5. 6. ubi oppoſitio inſtituitur inter ſacrificia V. T. & Sacrificium Chriſti, illis tanquam inutilibus & imperfeCtis denegatur peccatorum expiatio, huic verò ſoli ut perfeCtiſſimo & efficaCiſſimo tribuitur: ſacrificium, inquit, & oblationem noluiSti, corpus autem adaptaSti mihi. Pſaltes paulò alitèr dixerat אָזְנַיִם כָּרִיתָ לִּי aures perfodiSti mihi. At Paulus ſecutus LXX. ut ſæpe ſolet reddit per iſta σῶμα δὲ κατηρτίσω μοι verbis quidem diverſis, ſenſu tamen eodem; utrobique enim deſcribitur ſtatus & conditio ſervilis Chriſti, ejúſque diſpoſitio ad obedientiam cui ſe addixerat, ut oblatione corporis ſui expiationem peccatorum & redemptionem nobis procuraret quæ nullis ſacrificiis legalibus obtineri poterat; Notum quippe aurium perforationem eo reſpexiſſse apud Judæos ex Lege ⁹³ Exod. xxi. 6. quæ novæ obedientiæ ſervum ſubjiciebat, & jus novum hero in ſervum acquirebat, ad quam allusisſe Davidem omnino eſt verisimile. Cum verò hæc Judæorum conſuetudo Græcis eſſet ignota, LXX. Interpretes qui in eorum gratiam potisſimùm ſcribebant, prudentèr phraſim eam mutarunt in aliam generaliorem & minùs obſcuram, corporis ſcil. aptationem, quod eo lubentiùs fecerunt quod Græcis & Romanis in more poſitum eſſet ſervorum corpora nota aliqua ad majorem mancipationem oſtendendam ſignare, & tergum aut faciem cauterio inurere, qui ideo literati dicebantur, quia notæ ſive ſtigmata inuſta literarum ſimilitudinem referebant, qua occaſione de divitibus indoCtis loquens Seneca qui oſtentatione librorum doCti videri volebant, ait eos ne ſervorum quidem literas nosſe. Paulus verò hanc phrasim retinuit, quia non abludebat à ſenſu Pſal. & convenientior videbatur ad myſterium incarnationis & ſacrificii Chriſti per oblationem corporis faCti deſignandum de quo loquebatur; Itaque ſenſus eodem redit, ſive dicamus aures Chriſti perfoſſas fuiſſe, ſive Corpus aptatum: Nihil quippe aliud voluit Spiritus S. quàm Chriſtum in naturâ humanâ quam asſumpſit devinCtum fuiſſe Deo in Servum & convenienter diſpoſitum ad faciendam voluntatem ejus, id eſt, ad opus glorioſum redemptionis noſtræ peragendum per ſacrificium corporis ſui, unde ſtatim ſubjicit, Ecce venio faCturus voluntatem tuam v. 7. quaſi diceret, quia tu me ad hoc opus ſeleCiſti ſupra omnes viCtimas legales & peculiari quodam modo notare voluiſti adſum etiam reſponſurus vocationi tuæ, & me ipſum in ſacrificium oblaturus, aufert enim prius ſacerdotium ut poStcrius Stabiliat, v. 9. Porrò quia videtur Deus abſolutè rejiCere & abrogare iſta ſacrificia cùm ait Apoſtol. Deum prius tollere ut poStcrius Stabiliat, diStinguenda ſunt duo intervalla ſecundum quæ vel totalis vel partialis intelligitur remotio; Nam ſacrificia hæc vel ante vel poSt Chriſtum ſpeCtari poſſunt; Ante Chriſtum verum eſt Deum noluisſe nec poStulasſe viCtimas & holocauſta, ad faciendam expiationem propriè diCtam pro peccatis, quia hoc non potuerunt ut jam diCtum eſt; ſed non verum eſt Deum non requiſivisſe ſacrificia ad ſignificandam redemptionem & reconciliationem; huc enim totus ille ſacrificiorum apparatus potisſimùm ſpeCtabat: ſed poſt Chriſtum non tantùm πρός τι rejiCiuntur ut inutilia ad expiationem veram procurandam, ſed abſolutè etiam quoad uſum & durationem, quia præſente corpore umbræ evanescunt, & figuris non ampliùs opus eſt ubi veritas ipſa exhibita eſt; Poſteriori hoc ſenſu Apoſt. loquitur de ſacrificiis legalibus ut abrogatis & ſublatis.

XXVI. Ex quibus luce meridiana clariùs liquet, ſacrificia iſta nullam veram & realem propriè diCtorum peccatorum peragere potuisſe expiationem; Sed non minus tamen Chriſti ſatiſfaCtionem & inde promanantia beneficia adumbrasſe jam oſtendendum eſt. Hoc verò ex ante diCtis facilè colligitur & ex naturâ rei non obſcurè elicitur; Nam cùm nulla ſit horum rituum carnalium proportio vel cum naturâ Dei, vel cum hominis peccato expiando, vel cum ſalute conſequendâ, non potuerunt per ſe in eum finem inſtitui, non potuit tamen Deus ſapientiſſimus legem hanc tam ſolennitèr promulgare & ſancire in populo niſi memorabili aliquâ & gravi de cauſâ, quænam autem eſſe potuit niſi futurorum bonorum & myſteriorum per Chriſtum implendorum præſignificatio, ut ſub hiſce veluti piCturis & figuris, populus rudis ad tantorum bonorum fidem paulatim manuduceretur? hinc lex vocatur, ut diximus, umbra cujus corpus eſt in Chriſto Coloſſ. ii. παραβολὴ ſeu typus ad inſtans tempus N. T. inſtitutus Heb. ix. 9. & ſanCtuarium mundanum ἀντίτυπον τῶν ἀληθινῶν, v. 23. ὑπόδειγμα, v. 23. nam ut cærimoniæ quatenus erant appendices legis reatum docebant & piCturæ erant miſeriæ noſtræ, ita quatenus ſubſerviebant fœderi Euangelico & erant appendices gratiæ, λύτρον proponebant & ſymbola erant remedii & ſatiſfaCtionis per Chriſti ſanguinem procurandæ: priori modo opponuntur Chriſto; poſteriori ſubordinantur, hinc locutiones variæ de illis habentur, quæ videntur contradiCtoriæ dum aliàs detrahitur ipſis peccatorum remiſſio & expiatio, aliàs verò iisdem adſcribitur, ſed facilè poſitâ hac diſtinCtione ſolvuntur, denegatur ipſis expiatio quatenus in ſe conſiderantur & relatè ad legem, ſed iisdem tribuitur quatenus in fœdere gratiæ conjunCta cum Chriſto ſpeCtantur & relatè ad Euangelica myſteria quorum erant ὑποδείγματα & ἀντίτυπα.

XXVII. Sed hîc obſtare videtur Adverſarii ratiocinatio, quæ ex hac collatione non ſolùm nullum argumentum pro ſatiſfaCtione dari posſe demonſtrat, ſed etiam expresſè eam ex hac ipſâ vult everti; Nam ſi ſacrificia illa vetera & victimæ legales ſatiſfacere non potuerunt juſtitiæ divinæ nec ullam expiationem peccati propriè diCti procurare, ergo nec Chriſti ſacrificium ſatiſfecit vi ſuâ & expiavit, at prius verum ex Anteced. ergo & poſterius. Ratio conſeq. quia figura & imago debet reſpondere veritati, & aliquid ſit oportet in figurâ adumbrante ejuſdem generis cum eo quod in re adumbratâ præfigurat, verbi gratia Serpens æneus Chriſtum adumbravit, & in eo exaltationem ſive in crucem ſive in cœlum, ſalutemque quam adepturi eſſent quicunque ei fidem habuisſent præfiguravit. At interim ipſe ſerpens quoque exaltatus fuit, omnesſque in eum intuentes ſervabantur. Itaque utrobique exaltatio, utrobique ſalus; ſed hîc omnia multò præſtantiora quàm in umbrâ, in veritate quàm in figurâ, ſi ergo conſtet victimas nullam vim ſatiſfaCiendi pro peccatis habuisſe, nullam figurare potuerunt, ſic colligendum eſſet potius ex ipſis Chriſti mortem nullam ad ſatiſfaCiendum vim habuisſe; ſic Socin. præleCt. cap. 22. & part. 2. c. 10.

XXVIII. Hoc verò quicquid eſt ratiocinii facilè ſolvitur ex ante allatâ diſtinCtione expiationis typicæ & realis; Damus enim in figurâ adumbrante debere aliquid eſſe analogum illi myſterio quod in veritate impletur, aliàs ne figura quidem eſſet; quomodò enim aliquid præſignificare posſet, niſi aliquod eſſet ſymbolum quo adumbraretur, ſed non propterea neceſſe eſt ut imago illa quæ in figurâ deprehenditur ſit planè ejuſdem ſpeciei & ordinis cum ea quæ figuratur, nam veritatem præſtantiorem eſſe typo & figurâ oportet in omnibus, ut benè dixit Chryſoſtom. ſufficit ut analogia ſit quædam & ſimilitudo qua unum ex altero colligatur, verbi gratia ſerpens æneus fuit illuſtris typus Chriſti ut conſtat ex Joh. iii. 14. typus autem non potuit eſſe niſi per relationem typi ad antitypum, ut in typo umbra eſſet & ſymbolum rei in veritate expreſſæ, ita & ſerpentis conditio qui formam quidem ſerpentis habuit externam, ſed non virus, conditionem Chriſti oſtendebat, qui in formâ carnis peccati, ſed ſine peccato tamen faCtus eſt ⁹⁴ Roman. viii. 3. exaltatio illius, iſtius exaltationem primò in crucem, mox in cœlum; intuitus Iſraëlitarum, fidem fidelium, ſanatio illorum, iſtorum ſalutem; ſed nec exaltatio, nec ſanatio, nec cæteræ circumſtantiæ in typo expreſſæ ejuſdem erant generis & ordinis cum myſteriis Euangelicis in iſtis adumbratis, imò diverſæ planè & toto genere diſcrepantes, illæ enim corpus reſpiCiebant, hæ verò animum, illæ vitam hanc animalem, iſta verò ſpiritualem & cœleſtem, illæ virtutem & efficaCiam à ſolo Deo non à ſerpente pendente notabant, iſta virtutem ab ipſo Chriſto efficaCitèr manantem; Ita in hoc de ſacrificiis argumento colligendum eſt non potuisſe figuras & ſymbola eſſe ſacrificii Chriſti niſi in iis umbra fuerit quædam & imago rerum earum quæ in iſtâ victimæ cœleſtis oblatione perficiuntur, hinc fuſio ſanguinis pecuini fuſionem ſanguinis Chriſti deſignavit, expiatio quæ per fuſionem ſanguinis & victimæ oblationem peragebatur, expiationem veram per αἱματεκχυσίαν in cruce faCtam, ſubſtitutio victimæ in locum Rei & compenſatio pœnæ, ſubſtitutionem Chriſti Sponſoris noſtri in locum noſtrum, & pœnæ compenſationem cum noſtri liberatione, reditus ad populum, communionem cum ſanCtis, liber acceſſus ad Tabernaculum & ſacra omnia, viam apertam in cœlum & aditum ad Patrem cœleſtem cujus conſpeCtu remoti anteà fueramus, & relaxatio pœnæ temporalis, quæ ob immundiCiem legalem debebatur, remiſſionem pœnæ æternæ quæ peccatis imminebat adumbravit, ut aptisſima analogia umbra corpori & figura veritati reſpondeat, utrobiq; enim & Clementia & Juſtitia divina elucet, quòd cùm ex rigore Legis peccator ipſe luere teneretur per ſpecialem quandam ἐπιείκειαν voluerit locum dare ſubſtitutioni victimæ loco ipſius maCtandæ, ut illa pro ipſo luente ſatiſfieret juſtitiæ Dei & ipſe interea reus ejus morte vicariâ immunis & indemnis à pœnâ præſtaretur. Cæterùm licet aliqualis occurrat ſimilitudo non neceſſse eſt ut ſit æqualitas, ſufficit ſi ſit analogia quædam & proportio quæ & ſimilitudinem quandam habeat & disſimilitudinem, ut diſcrimen inter umbram & corpus eo faciliùs percipiatur, & iſtius ſupra illam prærogativa, ibi ſanguis fundebatur, ſed ἄλογος, hîc ſanguis funditur, ſed victimæ cœleſtis & λογικῆς, illic altare æneum, hîc myſticum, illic expiatio cæremonialis & externa quoad carnem, hîc realis & interna quoad conſcientiam, illic immunitas obtinetur pœnæ temporalis in foro Eccleſiaſtico, hîc liberatio à pœnâ æternâ in foro Cœleſti, unde ad argumentum facilis eſt reſponſio, per diſtinCt. major, peccat enim fallac. à diCto ſecundum quid, Si ſacrificia non potuerunt ſatiSfacere nec expiare, non potuerunt ſatiSfaCtionem ChriSti adumbrare, vel intelligitur ſatiſfaCtio & expiatio realis & propriè diCta, vel cæremonialis & ſymbolica; ſi de illâ intelligatur argumentum neg. maj. conſeq. nam etſi non potuerint verè ſatiſfacere & expiare realitèr, non ſequitur non potuisſe ſignificare ſacrificium Chriſti, ut non valet, ſi ſerpens æneus non potuit ſanare peccatores, non potuit ergo adumbrare Chriſtum ſalvatorem; Nec enim idem omnino requiritur in figurâ quod in figurato, aliàs figura & typus non ampliùs eſſet. Si verò de iſtâ, concesſâ maj. neg. min. falſum enim eſt ſacrificia iſta & victimas nullo modo expiasſe & ſatiſfecisſe, quippe ſi expiare non poterant κατὰ συνείδησιν, expiabant tamen ſecundum carnem & cæremonialitèr, typicè & ſignificativè quod ſufficiebat ad fundandam relationem & adumbrationem illam Chriſti mortis, & ſatiſfaCtionis quam quærimus.

XXIX. Dices, non potuisſe errata hominum in beſtiis puniri & expiari, ne quidem carnalitèr, tum quia nulla ſit inter hominem & beſtiam ſpeciei communio, quæ tamen omninò neceſſaria eſt ad hanc ſatiſfaCtionem, tum quia nulla eſt proportio inter mortem beſtiæ, & capitale hominis ſuppliCium, ut iſtud potuerit illâ tanquam pretio ſuffiCienti compenſari: Itaque ſi expiarunt peccata ſacra illa, non expiasſe dando pretium aliquod vel pœnam vicariam Deo ad ſatiſfaCtionem, ſed tantùm quatenus cum fide & pœnitentiâ junCta, erant aCtiones Deo gratæ, quibus movebatur ad remiſſionem concedendam; hoc enim ſenſu ſacrificia expiatoria à fidelibus reCtè offerri potuisſe ut patet ⁹⁵ exemplo Davidis qui Pſ. li. agens de expiatione ſceleris ſui ait ſacrificia Dei ſunt ſpiritus confraCtus & contritus, ut innuat Deum talibus ſacrificiis ſpiritualibus duntaxat moveri ad remisſionem largiendam; Quo pertinet etiam illud ⁹⁶ Salomonis Prov. xvi. 6. qui miſericordiâ & veritate redimi ait & expiari iniquitatem. Reſp. quoad prius ſi de reatu morali & propriè ita diCto quæſtio eſſet, facilè largimur non potuisſe illum dupliCi hac de cauſâ ſanguine brutorum tolli, ut anteà probatum, quia agitur hîc cum juſtitiâ Dei quæ ſolutionem adæquatam poſtulat, & acceptilationem non agnoſcit; ſed de carnali & cæremoniali alitèr ſe res habet, quia cùm non pendeat ex jure naturali & indispenſabili juſtitiæ Dei, ſed ex libero & poſitivo, quod per conſtitutionem legalem definitum eſt, potuit ſapientisſimus Legiſlator pœnam poſitam pro libitu relaxare & modum ſatiſfaCtionis ſtatuere, quod faCtum ab eo convenienter dum victimas expiatorias admiſit vice peccatoris, & illarum interventu, ac non alitèr peccatorem à pœnâ liberare voluit; (ut hîc interim omittam, aliquam etiam conjunCtionem eſſe hac in parte inter hominem & beſtiam, non modò in genere animantis, ſed & in ea relatione quæ eſt inter poſſesſorem & rem poſſesſam, eſt enim beſtia ſub hominis dominio, & expiandus de ſuo dare jubebatur: ⁹⁷ Lev. v. 6.) Non ergo expiare dicebantur quaſi ἀντάλλαγμα æquivalens darent pro peccato, ſed quia Deus ea ordinaverat tanquam media convenientia quibus ſatiſfieret conſtitutioni legali, quibusque moveretur Deus ad pœnam carnalem & cæremonialem remittendam, atque eo vel maximè quod inſuper ſymbola erant aptisſima & figuræ perfeCtisſimi ſacrificii quod à Chriſto loco noſtro offerri debuit.

XXX. Quod verò ſecundò loco additur ſacrificia non expiasſe per modum ſolutionis & pœnæ vicariæ, ſed tantùm virtute fidei & pœnitentiæ cum quibus offerebantur, facilè refellitur; Cùm enim Deus teſtetur non ſemel, ſe ſanguinem dediſſse ad expiationem faciendam, & diſertè Apoſt. doceat ſine ſanguinis fuſione non fieri remiſſionem ⁹⁸ Heb. ix. cùm paſſim in Lev. expiatio oblationi ſacrificiorum tribuatur, quis non videt hoc benefiCium ad ſacrificia ipſa referendum eſſe, non ſimpliCitèr ad fidem & pœnitentiam, licet hîc etiam requirerentur? alias tam abſentibus quàm præſentibus ſacrificiis potuisſet expiatio illa procurari quod falſisſimum; fateor virtutes iſtas à parte hominis neceſſarias fuiſſse ut oblatio accepta foret Deo, verùm ut diſpoſitiones prævias in ſubjeCto ſine quibus remisſio non concedebatur, ſiquidem nulli niſi pœnitenti & credenti benefiCium hoc indulgetur, non ut cauſam meritoriam quæ jus illius virtute ſua ipſis acquireret, & propter quam conferretur. Nec alio ſenſu David vocat cor contritum ſacrificia Dei, per enallagem numeri pro ſacrificio præſtantisſimo: Non enim agitur de expiatione peccati faciendâ, ſiquidem cum Pſalmum hunc caneret jam audierat à ⁹⁹ Nathane 2. Sam. xii. v. 13. peccatum ablatum & condonatum eſſe, ſed de ſenſu ejus conſequendo, ad quem omnino neceſſaria erat fides & contritio cordis, non ergo hîc diſſerit quid pretii perſolvere Deo debeant homines, vel quo merito remisſionem peccatorum obtineant, imò datâ operâ ſpiritum affliCtum fiCtitiis compenſationibus opponens nuditatem hominum detegere voluit, nec enim alio tendit Spiritus dejeCtio quàm ut hominem exinaniat, & in nihilum redigat, ſed docet tantùm quo medio benefiCium hoc à Deo paratum obtineri & ſentiri in corde posſit. Locus ¹⁰⁰ Prov. xvi. non magis urget, nam ut non dicamus poſſe hîc miſericordiam & veritatem Dei intelligi non noStram quod quibuſdam placet, quomodocunque ſumatur certum eſt nec propriè diCtum expiationem virtutibus iſtis tribui, nec ſatiſfaCtionem Chriſti excludi, dicitur ergo miſericordiâ & veritate, id eſt charitate & fide redimi iniquitas quia ſunt conditiones neceſſariæ in ſubjeCto ad redemptionem conſequendam, ut Chriſtus ait miſericordes miſericordiam conſecuturos ¹⁰¹ Matth. v. 4. vel quia tegitur & purgatur in nobis, ſic enim verbum כפר ſæpe ſumitur, quo ſenſu ¹⁰² Jac. v. 20. dicitur charitas operire multitudinem peccatorum, & ¹⁰³ Dan. iv. 27. redimi id. abrumpi iniquitas miſericordiâ. Cæterùm non excluditur ſed ſupponitur ſemper λύτρον Chriſti ſine quo nec fidei nec charitati locus eſſe poteſt.

XXXI. Atque hæc haCtenus diCta ſunto de ſacrificiis relatè ad Chriſti mortem & ſatiſfaCtionem, Unde Sextam argumentorum Clasſem deduximus: Sequitur jam Septima quam ſuppeditabunt crasſiora nonnulla Abſurda quæ ſententiam Adverſariorum gravant. 1. Abſur. Si Chriſtus ad exemplum tantùm & doctrinæ confirmationem mortuus eſt, neutiquam verò ad ſatiſfaCtionem & meritum, ſequitur Martyres multos idem cum Chriſto præſtitisſe, nihilque hîc Chriſto ἐξόχως tribui poſſe quod cæteris paritèr competere non posſit, nam & ipſi mortui ſunt ad obſignationem & confirmationem doctrinæ quam verbo & ſcriptis prædicaverant, unde mors eorum propterea μαρτύριον diCta, & ipſi Jeſu Chriſti Martyres, qui luculentiſſima patientiæ, ſpei, charitatis, obedientiæ, fidei, & cæterarum virtutum Chriſtianarum dederunt exempla. At nuſquam tamen legere eſt eos pro nobis mortuos & crucifixos eſſe, eos peccata noſtra expiasſe, & nos Deo reconciliasſe, eos ſanguine ſuo remisſionem peccatorum noſtrorum conſecutos eſſe, & redemptionem æternam procurasſe, quod toties & tam expresſè de Chriſto perhibetur, imò diſertè hoc interdicitur & ipſis denegatur, cum in ¹⁰⁴ Jeſu Chriſti nomine ſolo ſalus eſſe dicitur Act. iv. 6. Et Ille unus non alius quiſpiam pro nobis crucifixus: ¹⁰⁵ 1. Cor. i. 13. Cur verò hoc quæſo, ſi nihil proprii & peculiaris fuit in Chriſti morte, ſi eundem utrique finem ſibi propoſuerunt? An potuit Scriptura hæc tanquam oppoſita in hoc negotio conſiderare quæ conjungenda erant, & illis quidem conſtanter denegare, huic verò ſoli conſtanter tribuere, niſi hoc ſolius mortis Chriſti effeCtum eſſe ſeorsim à quorumvis hominum morte nobis perſuadere voluisſet?

XXXII. Crellius contra Grotium varia exCipit 1. ex morte Martyrum non ita eluxisſe charitatem illam Dei erga genus humanum adhuc impium, quemadmodum ex morte Chriſti unigeniti ejus filii. 2. Ipſos morte ſuâ non teſtari ſuum erga genus humanum Deo inimicum amorem, quemadmodum Chriſtus qui jure quodam ſingulari poterat ab ea eſſe immunis, & noſtri præCipuè cauſâ eam ſubiit. 3. Chriſto hæc peculiariitèr tribui, quia primus ſalutis viam humano generi promulgavit, & ad doctrinam ſuam confirmandam & probandam mortem diram & truculentiſſimam adierit, Martyres autem doctrinæ illius cauſâ eſſe mortuos, & tantùm ab altero iſto Dei legato ac primo ſalutis præcone de ejus veritate ſe edoctos eſſe profesſos, veritatem teſtimonii totam pendere à primo teſte, & poſteriorem teſtem priori teſtimonio hoc ſuo tantùm ſubſervire. Ideo Chriſtum ſimpliciter teſtem fidelem ac veracem appellari, cæteros autem Jeſu Chriſti Martyres vocari; ut Apoſtoli Chriſto teſtimonio ſuo ſubſervierunt in Euangelio prædicando, qui licet dicantur alios ſervare non tamen ſint Chriſto comparandi, quia nec primò nec perfeCtiſſimâ ratione id præſtant, ſed Chriſto hac in re aliquouſque tantùm ſubſerviunt; id ipſum de Martyribus dici posſe.

XXXIII. Reſp. ad primum peti prinCipium, probandum enim fuit non dicendum majorem charitatem eluxisſe in morte Chriſti quàm in morte Martyrum; Nam cùm Adverſarii Chriſtum ψιλὸν ἄνθρωπον ſtatuant in mortem à Deo traditum ad ſanCiendam Euangelii doctrinam de remiſſione peccatorum, & poſt eam demum filium Dei faCtum, aut ſaltem verè & perfeCtè ad iſtam dignitatem eveCtum, Martyres autem Filii Dei etiam ſuierint, divinæ naturæ ſuo modo partiCipes, eandemque doctrinam ſanguine ſuo obſignaverint, imò cum ſemen Eccleſiæ diCatur fuiſſse ipforum ſanguis, oſtendi debuisſet cur charitas Dei in morte Chriſti exhibita tantopere ſuperet charitatem Dei in morte Martyrum, toties tamque mirabilitèr ad fidei confirmationem demonſtratam. Deinde aliud eſt charitatem Dei illuſtriùs in morte Chriſti demonſtratam fuiſſse, aliud eum morte ſuâ redemptionem & ſalutem eſſe adeptum; non debuit ergo ejus ſanguini remiſſio peccatorum & reconciliatio tribui excluſivè ad martyres, ſi nihil aliud fuit in ea quàm clarior amoris divini teſtifiCatio. Ad 2. ſupponitur falſum Martyres debuisſe pati mortem truculentam quam ſubibant, Chriſtum autem minimè, ſed ab ea jure quodam ſingulari cum immunis eſſe posſet, noſtri cauſâ eam ſubiisſe; Nam etſi martyres à morte immunes non poterant eſſe naturali & ordinariâ quâ homines miſeri & peccatores, ſiquidem ¹⁰⁶ mori omnibus ſemel eſt conſtitutum Heb. ix. 27. potuerunt tamen à violentâ & dirâ illâ morte quæ illis inflia eſt ut Chriſtianis eximi, ſi Deo ita libuisſet, ut erga innumeros alios fideles præſtitum. In 3. non plus eſt roboris, 1. fallacia eſt à diCto ſecundum quid ſi Chriſto hæc tribuuntur quia ſalutis viam primus commonſtravit, & doctrinam morte diriſſimâ probavit, ſequitur hæc illi primò & præCipuè fuiſſe tribuenda, ſed non ſoli & ſingularitèr excluſivè ad cæteros omnes qui in eadem operâ poſt Chriſtum laborarunt. 2. ſupponitur gratis Chriſtum fuiſſse præconem Euangelii & primum martyrem; Quis enim ignorat prophetas viam ſalutis annuntiasſe imò multos ſanguine ſuo eam comprobasſe ¹⁰⁷ ut exprobrat Judæis Chriſtus Matt. xxiii. 34. 35. quò pertinet etiam nubes illa teſtium de qua ¹⁰⁸ Apoſt. Heb. xii. 1. qui conſtantiam fidei ſuæ in mediis tormentis & morte ipſâ tam finitèr teſtati ſunt: Fuerit ergo Chriſtus primus Teſtis ordine dignitatis & naturæ, quia omnes in Chriſto & nomine ejus ſunt locuti, ſed ordine temporis dici nequit, niſi à ſalute excludere velimus veteres patres qui pro fide iſtius teſtimonii obire non detreCtarunt. Adde quod veritas teſtimonii pendet à veritate rei, non ab ordine temporis, quo primum ſecundum aut centesimum dici poteſt. 3. conferuntur disſimilia. externa prædiCatio Euangelii quæ pars fuit muneris Prophetici Chriſti potuit admittere miniſtros & ſocios quales fuerunt Apoſtoli & Paſtores, qui propterea dicuntur ſervare auditores ſuos miniſterialitèr, ſed oblatio ſui ipſius per Spiritum æternum in ἱλασμόν quæ fuit aCtio ſacerdotalis eſt planè incommuniCabilis, adoranda, non imitanda, quia ſupponit virtutem & meritum divinum & infinitum quod in hominem non cadit. Denique quamvis hac in parte aliqua eſſset Chriſti prærogativa ſupra Martyres in confirmatione doctrinæ & exemplo quod non disſitemur, mutare quidem posſet gradum ſed non ſpeciem, nec talis eſſet quæ cæteros abſolutè ab iisdem funCtionibus excluderet, quod dum ſit non ſemel à Spiritu SanCto, argumento eſt aliquem alium finem Chriſto morienti propoſitum fuiſſse qui in Martyres cadere non poterat, qui alius eſſe non potuit quàm expiatio peccatorum noſtrorum, & juſtitiæ divinæ ſatiſfaCtio.

XXXIV. II. Abſur. Si Chriſtus non alio fine quàm quo ſtatuitur ab Adverſariis mortuus fuiſſse, idem effeCtus & Miraculis & Vitæ Chriſti asſignari potuisſet non minus convenienter, ſiquidem in illis non minus, imò aliquanto magis quàm in morte teſtimonium perhibuit doctrinæ ſuæ & in iſtâ innumera ſanCtitatis charitatis & conſtantiæ & fidei & cæterarum virtutum data ſunt exempla: at nec miraculis nec vitæ Chriſti ſimpliCitèr uſpiam tribui animadvertimus expiationem & remisſionem peccatorum, ſed ſemper morti & ſanguini, unde paſſim quoties de ea ſermo eſt, mentio ſit mortis crucis & ſanguinis; Euangelium dicitur ¹⁰⁹ ſermo crucis: 1. Cor. i. 18. ¹¹⁰ baptiſmus fit in mortem Chriſti Rom. vi. 3. ¹¹¹ Euchariſtia ad mortis memoriam & fuſi ſanguinis monumentum refertur: 1. Cor. xi. 28. Cur verò iſtud niſi propria quædam intercederet cauſalitas in morte Chriſti ad hæc benefiCia nobis procuranda? ExCipit Crellius Miraculis quidem magis confirmatam fuiſſse doctrinam generatim conſideratam, ſed mortem peculiarem habuisſe conjunCtionem cum remisſione peccatorum, Chriſtum enim potuisſe ſtupenda miracula edere ſicut Moſes & nil niſi minas Dei nomine ut ei parere vellemus proponere, at fieri non potuisſe ut Chriſtus unigenitus Dei filius moreretur ad doctrinam ſuam & ſalutis viam in ea propoſitam confirmandam, quin ſimul ingens Dei erga peccatores charitas appareret & ſic certa ſpes remisſionis in animis noſtris oriretur; adde quod morte Chriſti nominatâ ſæpe comprehendant S. Scripturæ quæ mortem Chriſti ſunt conſecuta, quod miraculis non competit.

XXXV. Reſp. Sed hæc exCeptio vim argumenti haudquaquam elidit, nam ſi mors Chriſti nihil aliud debuit quàm doctrinam de remisſione peccatorum & ſalute confirmare & obſignare, nullam habuit peculiarem σχέσιν ad hoc ſupra miracula, imò miracula videntur id ipſum aliquanto clariùs demonſtrasſe ut colligitur ¹¹² ex Matt. ix. 6. 7. 8. ubi Chriſtus ex ſanatione paralytiCi probat poteſtatem & jus ſuum remittendi peccata, inviſibile ex inviſibili; ut autem ſciatis authoritatem habere filium hominis in terra remittendi peccata tunc dicit paralytiCo ſurge attolle lectum tuum & abi domum tuam. ¹¹³ Sic in morte Centurio & cæteri Cuſtodes colligunt Chriſtum eſſe verè Filium Dei ex terræ motu & aliis miraculis Matt. xxvii. 54. Et ſanè quis non videt miraculoſam dæmoniorum ejeCtionem, leproforum mundationem, cæcorum illuminationem, & mortuorum ſuſCitationem & cætera id genus habuisſe majorem analogiam cum benefiCiis noſtris ſpiritualibus & clariùs potuisſe obſignare liberationem noſtram ex poteſtate ſatanæ, purgationem à peccatis, ſpiritualem mentium noſtrarum illuminationem & myſtiCam reſurreCtionem, quàm ſimpliCem Chriſti mortem? quid enim magis à vero alienum quàm mortem truculentiſſimam hominis innoCentiſſimi per ſe ad hoc valere ut nobis perſuadeat ſanCtè viventibus peccata ſua remisſum iri & æterna gaudia illis eſſe parata? Fateor ſi reſurreCtio & exaltatio cum morte conneCtantur luculentiùs id poſſe demonſtrari, ſed aliud loqui de morte ipſâ, aliud de conſequentibus mortem, & ſic non morti, ſed reſurreCtioni potiùs tribuenda eſſent, ut jam diCemus. 2. Quod verò addit Chriſtum potuisſe ſtupenda miracula edere & tamen nil niſi minas proponere inſtar Moſis, in eo aberrat à quæſtione & extra oleas vagatur, neque enim argumentum noſtrum ſimpliCitèr petitum eſt à miraculis, ſed à miraculis Chriſti, non negamus enim quædam eſſe miracula quibus non poteſt confirmari remisſio peccatorum, qualia ſunt miracula legalia quæ in eum tantùm finem edebantur ut terrorem inCuterent peccatoribus & reverentiam Numini conCiliarent, unde Moſes profitetur ſe ἔκφοβον & ἔντρομον eſſe, ſed miracula EuangeliCa, quæ Chriſtus edidit, alia planè fuerunt, prodigia erant gratiæ, quæ in ſalutem & conſolationem hominum dirigebantur, ut enim Chriſtus venerat ſervare quod perierat, huc & doctrina & miracula, & omnia vitæ geſta referuntur, illa metum inCutiebant, hæ fidem ingenerant; illa procul amandabant peccatores, hæ illis acceſſum præbent, & aditum parant, illa mortem & exitium intentabant, hæ vitam & ſalutem polliCentur. Quis ergo ſanus ab illis ad iſta velit argumentari? Deus quippe voluit doctrinæ accommodare portenta & miracula quibus eam confirmare tanquam ſignis decreverat. Lex quæ fuit miniſterium condemnationis & litera oCCidens nulla debuit niſi ſtupenda & terrifiCa habere miracula, ſed Euangelium quod eſt doctrina gratiæ & reconciliationis miracula debuit ſortiri homogenea, hoc eſt vivifiCa & ſalutaria; Quemadmodum ergo ex miraculis Moſis doctrina ejus illuſtrem in modum coram toto Iſraële fuit confirmata; ſic Chriſtus miraculis ſuis doctrinæ ſalutaris veritatem luculenter demonſtravit: Non poteſt ergo haCtenus finis iſte, morti ſeorsim à miraculis tribui.

XXXVI. III. Eadem abſurditas longè clariùs ſe prodit reſpeCtu ReſurreCtionis & exaltationis Chriſti, nam ſi in morte Chriſti habemus tantùm obſignationem remisſionis peccatorum, & viæ ſalutis exemplum; Cur idem benefiCium ReſurreCtioni Chriſti paritèr non adſcribitur, quæ non minus ad hoc effeCtum contulisſe deprehenditur, imò multò propiùs & effiCaCiùs id attingit? nam ſi credimus Adverſariis, hac demum ratione mors ad remisſionem hanc interCedit, quia anteCėsſit ipſam reſurreCtionem, nempe remiſſio peccatorum ex ipſis non contingit niſi ſanCtè viventibus ita loquitur ¹¹⁴ Socinus l. 3. c. 11. ſanCtimoniam vitæ faCit fides & ſpes certa præmii, hanc fidem ingenerat exemplum Chriſti ob vitæ ſanCtimoniam à mortuis exCitati & glorifiCati, iſtam exCitationem mors anteCesſit, & mortis toleratio anteCedens conditio fuit gloriæ ſubſeCutæ, ſiC non proximè & immediatè, ſed mediatè tantùm & remotiſſimè mors erit cauſa remiſſionis vel potiùs ejus confirmatio; Quis verò tantas ambages ferat ubi Spiritus SanCtus tam apertè loquitur? Nam ſi mors benefiCium hoc nobis procurat tantùm interventu reſurreCtionis, cur conſtanter morti tanquam propriæ & ſingulari cauſæ tribuitur, nuſquam autem vel rarò admodum reſurreCtioni, idque non niſi reſpeCtu appliCationis, at reſurreCtioni multò veriùs & meliùs competebat quàm morti ex Adverſariorum hypotheſi. Deinde Scriptura modum conneXionis inter mortem Chriſti & remiſſionem peccatorum expliCat voce plaCaminis: ¹¹⁵ Rom. iii. 24. ¹¹⁶ 1. Joa. ii. 2. ¹¹⁷ Eph. i. 7. quod morti quidem optimè, reſurreCtioni autem nequaquam posſit aptari. 3. Paulus morti ſeorsim à reſurreCtione & vitâ effeCtum redemptionis & reconciliationis tribuit ¹¹⁸ Rom. v. 10. ſi cùm inimiCi eſſemus reconCiliati fuimus Deo per mortem filii ejus, multò magis reconCiliati ſervabimur per vitam ipſius, ubi mors opponitur vitæ glorioſæ, & illi quidem reconCiliatio inimiCorum tribuitur, per ſanguinis ſCiliCet fuſionem & oblationem corporis quæ aCtus fuit ſacerdotalis, Sacerdotis enim eſt peccata expiare, Deum plaCare, atque ita paCem faCere, iſti verò conſervatio & plena liberatio amiCorum quæ virtutis eſt regiæ quam Chriſtus in glorioſa ſua exaltatione exerit. Cùm ergo Scriptura conſtanter hoc benefiCium morti Chriſti tribuat, nullaque ratio dari posſit, cur ipſi potiùs quàm reſurreCtioni adſcribendum ſit ex Adverſariorum ſententiâ, imò magis proprium & immediatum ſit reſurreCtionis effeCtum, inde deduCitur quod nos intendimus diverſo planè modo morti tribuendum eſſe, per viam ſCiliCet meriti & ſatiſfaCtionis.

XXXVII. Regerit hîc Crellius, rationes varias dari, cur morti potiùs quàm reſurreCtioni hîc effeCtus tribuatur; 1. quia in ea ſumma Dei & Chriſti erga genus humanum adhuc impium & ipſi inimiCum charitas apparuit, ideo nihil ea aptius fuuisſe ad remiſſionem peccatorum in novo fœdere promisſam, demonſtrandam & ſanCiendam, & jus quoddam nobis conCedendum, quo eam repetere à Deo & Chriſto queamus ſi ad eum converſi fuerimus. 2. quia in morte fit ſanCitumnovum illud fœdus in quo ſe ad remisſionem peccatorum nobis conCedendam obſtrinxerit Deus, idque vel αἱματικῶς ad vetera fœdera, quemadmodum humana fœdera cæſo animali & ſanguine fuſo ſanCiri & confirmari ſolebant, & fœdus antiquum fuit ſanguine ſtabilitum & initiatum, vel etiam quòd per mortem Chriſti ſalutis æternæ via in N. Teſt. primùm præſCripta, exemplo ejus fuerit inſignitèr comprobata & ut loquitur Spiritus SanCtus initiata & dediCata ¹¹⁹ Heb. x. 19. 20. Atque hinc patere diCit cur Chriſtus ſanCtiſſimum Euchariſtiæ ritum non propriè ad vitam & reſurreCtionis, ſed ad mortis fuſique ſanguinis memoriam & annuntiationem inſtituerit, quia ea fœdus novum eſt ſanCitum, in quo remiſſio peccatorum nobis promittitur. 3. quia alludere voluerunt Scriptores S. ad varia quæ meliùs morti quàm vitæ & reſurreCtioni reſpondent, ut ad ſanguinem fœderis antiqui & ejus aſperſionem, quâ Iſraëlitæ quodammodo fœderi adſCripti fuerunt. 2. ad ſanguinem viCtimarum legalium. 3. ad voces redemptionis, acquiſitionis, pretii. 4. ad ablutiones, & purgationes varias, ſive in lege olim præſCriptas, ſive vulgares & profanas: at omnis elegantia & argutia quam eos ſeCtari nonnunquam videmus, periret, ſi loCo mortis, vel vita vel reſurreCtio Chriſti ſubſtitueretur.

XXXVIII. Sed hîc eadem ſemper oberrat chorda & vel nihil diCit, vel quod pro nobis non obſcurè faCit. Nam quod ad prius, etſi charitas Dei ac Chriſti luCulenter ſe in morte Chriſti exhibuerit, non faCit hoc tamen, ut illi ſoli peccatorum remiſſio tribui debeat, non verò potiùs reſurreCtioni, quæ cauſa propria eſt iſtius benefiCii, ſi nihil aliud eſt remisſio quàm potens & effiCax à pœna liberatio ut illi ſtatuunt. Adde quod major eſt charitas peccata ipſa aCtu remittere, & ad cœleſtis gloriæ posſeſſionem nos voCare, quod Chriſtus vivens & exaltatus præſtitit, quàm remiſſioni iſti & gloriæ fidem faCere moriendo: Illuſtrisſimum, ſanè & maximum diCitur Chriſtus in morte nobis dedisſe amoris teſtimonium ¹²⁰ Joh. xv. 13. ſed id longe alia de cauſâ diCitur quàm ab Adverſariis intelligitur; quia ſCiliCet moriendo animam poſuit pro nobis, hoc eſt, non tantùm doctrinam ſuam confirmavit, ſed loCo ac viCe noſtra ſe ſubſtituyendo pro nobis ſatiſfecit. Secunda ratio Adverſarium jugulat, nam ſi ſuper morte & ſanguine Chriſti ſanCitumn ſit novum fœdus, utique in morte ſolvi debuit λύτρον pro nobis debitum, & ſatiſfaCtio juſtitiæ divinæ quæ fœderis iſtius fuit fundamentum, non potuit enim Deus in gratiam redire cum creatura, illamque in communionem fœderis reCipere, niſi prius juſtitiæ quæ peccato læſa fuerat probè litatum eſſet ut oſtenſum fuit in Diſput. de Neceſſitate ſatiſfaCtionis, ad cujus adumbrationem Deus ſanguinem adhiberi voluit ad fœderis antiqui confirmationem: ¹²¹ Exod. xxiv. ¹²² Heb. ix. Verum quidem viCtimas etiam loCum habuisſe in fœderibus humanis ſanCiendis, unde phraſis orta ferire fœdus à feriendis viCtimis ad majorem certitudinem & perennitatem ab utraque contrahentium parte conteſtandam, ita feriendum eſſe doCentes eum qui primus fœdifragus fuuisſet, de quo ritu vide ¹²³ Livium lib. 1. qui formulam fœderis antiquiſſimi inter P. R. & Regem Albanorum iſti latiſſimè perſequitur, & ¹²⁴ Virgil. lib. 8. Æneid, ¹²⁵ Suet. in Claud. cap. 35. ſed à fœderibus humanis ad divinum argumentari quis velit? maximè cùm inConſtantia & mutabilitas quæ in humanis facilè loCum habet ab hoc quod à Deo pangitur, & in eo ſolo totum fundatur, proCul removenda ſit, ideoque ſanguinem adhiberi ad conſtantiam hanc teſtandam neceſſe nihil fuit; Quid ergo? ad iram ejus plaCandam effuſus eſt, qui finis præCipuus fuit ſacrificiorum: Atque hinc patet quo ſenſu diCatur via per ſanguinem dediCata: ¹²⁶ Heb. x. 19. non tantùm quia eam ſuo exemplo nobis præmonſtravit, ſed quia eam merito ſuo aperuit, nam ante ejus mortem via ſalutis erat planè invia, οὐρανὸς ἄβατος, Juſtitia Dei aditum paradiſi gladio ſuo flammeo interCludente, ſed jam ſanguine Chriſti plaCatâ Dei irâ omnia nobis patent, cœlum panditur fidelibus, ita ut liberè & cum fiduCia eo ſequi posſimus Chriſtum præCurſorem noſtrum ¹²⁷ Heb. vi. 19. 20. Unde colligitur Chriſtum appoſitisſimè ſacram Cœnam inſtituisſe non in memoriam vitæ & reſurreCtionis, ſed præCipuè mortis, quia in ea nobis dare voluit ſigillum fœderis gratiæ & SaCramentum remiſſionis peccatorum & reconCiliationis noſtræ cum Deo, quod à morte Chriſti uniCè & ἐξόχως pendet. Tertia ratio non inſCitiam tantùm ejus prodit, ſed & impietatem, dum in vanas argutias & elegantias ſermonis convertit eas loCutiones, quæ reCondita proponunt myſteria, quaſi S. Scriptores per merum ingenii luſum uſi fuuisſent alluſionibus abſque ullo fundamento, quod quàm alienum ſit à gravitate & majeſtate Spiritus S. in Scriptura loquentis, piis omnibus judiCandum relinquimus; Imò τὸ βιαιότερον fortiùs argumentamur, ſi ſanguis fœderis antiqui & ſaCrificia viCtimarum legalium ad quæ alludit Spiritus S. expiationem carnalem faCiebant, ſi redemptio & acquiſitio propriè diCta pretium & ſatiſfaCtionem important, omnino neceſſse eſt Chriſtum in morte & expiationem & ſatiſfaCtionem aliquam præſtitisſe, ut veritas figuris, & res voCibus apprimè reſpondeant.

XXXIX. IV. Abſur. Poſitâ ſententiâ Adverſariorum, nulla erit Juſtitia illa Chriſti quæ toties à Paulo commendatur, tanquam fundamentum juſtifiCationis noſtræ, & fons omnis noſtræ conſolationis & ſpei, cùm ait per eam nos juſtos conſtitui ¹²⁸ Rom. v. 18. in ea nos inveniri ¹²⁹ Phil. iii. 9. & eſſe in ipſo ¹³⁰ 2. Cor. v. 21. eâ indui & tegi adverſus Criminationes Legis & Diaboli ¹³¹ Rom. iv. 7. 8. Nam ſi vera eſt ipſorum mens, Chriſtus nil niſi exemplum nobis contulit & tota juſtitiia fidelis in fide & obedientiâ mandatorum divinorum conſiſtit, ita ut fides ipſa nobis imputetur in juſtitiam & reputetur per aCCeptilationem pro perfeCtâ juſtitiâ apud Deum ut ¹³² Socinus part. 4. c. 11. fuſè probare conatur; Quid verò eſt totum Euangelium evertere ſi hoc non eſt? ſi enim fides imputatur pro juſtitiâ, falſò ergo dixerit Apoſtolus nos alienâ juſtitiâ juſtos conſtitui ¹³³ Rom. v. nos eſſe juſtitiam in Chriſto non in nobis, & deprehendi habentes non juſtitiam noſtram quæ eſt ex lege, ſed eam quæ eſt ex fide Jeſu Chriſti, nam quis diCere ſuſtineat fidem vel obedientiam non eſſe noſtram? Imò quod gravius adhuc eſt & magis intolerandum confunditur Lex cùm Euangelio, vetus Fœdus operum, cum novo gratiæ Fœdere, cùm ex iſtorum mente utrobique per propriam obedientiam juſtifiCemur: Nec Paulus potuit antitheſim toties inſtituere inter fidem & opera, cùm ex iſtis fides quà opus Deo gratum juſtifiCet.

XL. V. Abſur. Metaphoricè & figuratè ſine neceſſitate exponuntur quæcunque Scriptura de redemptione per Chriſtum partâ, de pretio ſanguinis, & ἀντίλυτρον quod pro nobis dedit, de ſponſione & vadimonio ejuſdem loCo noſtro ſuſcepto expresſè diCit innumeris in loCis; Cùm tamen nuſpiam hæc metaphora à Spiritu ſanCto notata ſit, & verbis propriis expliCata, quod neceſſarium erat imprimis ne in errorem periculofum inCideremus, propriè interpretando quod figuratè tantùm & impropriè diCtum eſt: unde vel defecisſe Spiritum SanCtum in neceſſariis diCendum eſt, & non ſatis ſuorum ſaluti & fidei proſpexisſe; quod impium eſt vel cogitare, vel ſtatuendum iſtas omnes loCutiones propriè & verè prout ſonant intelligendas eſſe, non figuratè tantùm & metaphoriCè. VI. Si mors Chriſto infligi debuit ad teſtimonium perhibendum doCtoinse ſuæ de peccatorum remiſſione, Ergo remisſio prius fuerit neceſſse eſt; Nam res ante ſit oportet quàm teſtata fiat, rei enim exiſtentia cauſa eſt teſtimonii non contra, ſic mors potius effeCtus erit remiſſionis quàm remisſio mortis. At Scriptura tamen diCit nos remiſſionem conſequi per ſanguinem ¹³⁴ Eph. i. 7. ¹³⁵ Col. i. 14. & ſanguinem delere peccata noſtra ¹³⁶ 1. Joh. i. 7. Item ſanguinis effuſionem eſſe aliquid anteCedens ſine quo non fiat remisſio: ¹³⁷ Heb. ix. 22.

XLI. VII. Abſur. OffiCium SaCerdotale Chriſti tollitur, vel cum Prophetico & Regio confunditur; ſive oblationem mortis, ſive interCesſionem vitæ ſpeCtes, qui duo ſunt aCtus muneris SaCerdotalis: Nam ad priorem quod attinet cùm mortuus ſupponatur Chriſtus tantùm ad doctrinæ confirmationem, hoc ipſo mortuus erit ut Propheta, & DoCtor, non ut SaCerdos: Poſteriorem verò non minus evertunt, Intercesſionem diCo, tum quia non poteſt ſtatui aCtus propriè ſacerdotalis, niſi quatenus ſaCrificii peraCti virtute nititur, tum quia ἔντευξιν illam nolunt ipſi peragi preCibus, & repræſentatione meriti, ſed asſiduâ & potenti ſalutis noſtræ curâ, quod ad Regium munus, non verò ad ſacerdotale pertinet: SCio pasſim id diſCriminis ab iis ſtatui inter hæc duo munera, ut Regno quidem poteſtatem, SaCerdotio verò voluntatem nos juvandi & ſervandi adſCribant: Sed quis ſanæ mentis poteſtatem à voluntate tanquam duos diverſos dupliCis muneris aCtus diStinguat? An non boni PrinCipis eſt, non tantùm posſe juvare & ſervare ſuos ſubditos, ſed etiam ipſis benè velle? Cùm ergo diſCrimen illud nullum ſit, patet duo hæc munia perperam confundi & poſterius planè abrogari. Neque hîc obſtare poteſt quod iidem reponunt quicquid à SaCerdote expeCtamus, id omne ab ipſo ut Rege profiCisCi posſe, ut quod peccata expiet & purget, id enim fieri per deſtruCtionem hoſtium ſpiritualium peccati, mortis & Satanaæ quæ Chriſto ut regi tribuitur: ¹³⁸ 1. Cor. xv. 24. 25. quod affliCtis promptè ſuCCurrat ¹³⁹ Heb. ii. 17. 18. id enim regii etiam eſſe muneris ad thronum ſuum aCCedentibus opem ferre. Nam 1. nihil obſtat ut duæ cauſæ ſoCiæ conCurrant ad unum eundemque effeCtum produCendum, quæ tamen eædem non ſint, aut in ſe mutuo incluſæ. 2. Etſi varia munera Chriſti ſeorsim in variis aCtibus conſiderentur, ut Prophetium in Euangelii præConio, SaCerdotale in mortis ſaCrifitio, Regium in Eccleſiâ & fidelium regimine, tamen plerumque in ſingulis aCtibus conjunguntur ſeCundum varias illorum σχέσεις, verbi gratia, in morte Chriſtus egit ſimul ut Propheta, ut SaCerdos & Rex, SaCerdos reſpeCtu Dei, qui plaCandus fuit juſtitiâ perfeCtâ, ¹⁴⁰ Eph. v. 2. Rex reſpeCtu Diaboli qui debellandus fuit virtute & potentiâ ſummâ: ¹⁴¹ Heb. ii. 14. ¹⁴² Col. ii. 14. Propheta, Rex & SaCerdos reſpeCtu hominum qui doCendi fuerunt hoc admirabili fidei & conſtantiæ exemplo, purgandi pretioſo ſanguinis merito, & viCtoriâ ac triumpho donandi divinâ hujus mortis & ſanguinis effiCaCiâ ¹⁴³ Apoc. xii. Quan-quam ergo ad mortem qui propriè fuit aCtus ſacerdotalis conCurrerit Chriſtus etiam quodammodo ut Rex & Propheta, non ſequitur tamen hæc munia permiſCeri, unumquodque enim agit quod ſuum eſt, quemadmodum in iſtis operationibus θεανδρικαῖς divinâ & humana natura pariter conCurrunr; Idem diCendum reſpeCtu interCesſionis, ad eam enim Chriſtus conCurrit ut SaCerdos meritum ſanguinis ſui repræſentando, & ſimul ut Rex effiCaCitèr illius virtutem appliCando.

XLII. VIII. Abſ. Denique ne plura congeramus, ſequeretur unum SoCinum cum pauculis ſuis asſeClis vidiſſse in hoc palmario ſalutis artiCulo quod univerſam latuit puriorem Antiquitatem, imò cujus contrarium conſtanter propugnatum fuit. Nec difficile eſſet ſi Theſium ratio id pateretur, demonſtrare per ſingula ſæcula conſtantem fuiſſse hanc noſtram de Veritate SatiſfaCtionis in Eccleſia OrthodoXa ſententiam, nec unquam niſi à Pelagianis, & maleſeriatis iſtiuſmodi hominibus vel in dubium voCatam vel negatam. Sed tempus eſt ut manum de tabula ponamus & diſputationi huic κατασκευαστικῇ quæ ſenſim & præter mentem plus juſto videtur progresſa, colophonem tandem imponamus. Cùm ergo ex anteCedenti-bus conſtet Chriſtum verè Sponſorem noſtrum faCtum fuuisſe, verè & non metaphoriCè nos redemisſe, verè pro nobis & loCo noſtro mortuum eſſe & malediCtionem faCtum, verè peccata noſtra non autoritativè tantùm per gratiam auferendo, ſed pasſivè in ſe reCipiendo portaſſse, verè agoniam & deſertionem pœnalem ſenſisſe, verè in ſaCrificiis hilaſtiCis Vet. Teſt. adumbratum fuuisſe; conCludamus fidenter ex præmisſis D. N. Jeſum Chriſtum θεάνθρωπον divinæ Juſtitiæ pro peccatis noſtris verè ſatiſfecisſe ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

Ut conſtet Sententiam Orthodoxam non deStitui purioris Antiquitatis ſuffragio, paucula ex innumeris damus Veterum TeStimonia, quibus liquet piam hanc de SatiSfaCtione ChriSti doCtrinam conStanter agnitam fuiſſse & creditam.

Juſtinus Martyr qui floruit circa ann. C. 150. Dialo. cum Tryphone Judæo pag. 177.

Τὸ τὸ ἐκεῖνο τὸ σωτήριον λουτρὸν ἦν ὃ εἶπε τοῖς μεταγινώσκουσι καὶ μηκέτι αἵματι τράγων καὶ προβάτων, ἢ σποδῷ δαμάλεως, ἢ σεμιδάλεως προσφοραῖς καθαριζομένοις, ἀλλὰ πίστει διὰ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ, καὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ὅς διὰ τοῦτο ἀπέθανεν ὡς αὐτὸς Ἡσαίας ἔφη. &c. Hoc illud ſalutare lavacrum fuit, quod eos eSt conſequutum qui pœnitentiam egerunt; neque ampliùs hircorum & ovium ſanguine, aut vitulæ cinere, ſimiliúve oblationibus ſunt expiati, ſed fide per ſanguinem ChriSti & mortem ejus, quæ eipſa de cauſa mortuus eSt quemadmodum Iſaias dicit &c. ubi cum expiatio faCta diCatur non per ſanguinem hircorum & ovium, ſed per ſanguinem Chriſti & mortem ejus qui ea potisſimùm de cauſa mortuus diCitur, ut fuſè idem Author ibid. probat ex c. liii. Iſaiæ, ſatis ex eo liquet Chriſti SatiſfaCtionem connotari quæ in expiatione neceſſariò inCluditur. Hoc ipſum verò luCulentiùs probat pag. 252. ubi diſertè habet Deum voluisſe Chriſtum omnium malediCtiones in ſe reCipere, quod fieri nequaquam potuisſet, niſi ipſe omnium loCo ſubſtitutus, eorum pœnas reverà tulisſet, εἰ δὴ καὶ τὸν ἑαυτοῦ χριστὸν ὑπὲρ τῶν ἐκ παντὸς γένους ἀνθρώπων ὁ πατὴρ τῶν ὅλων τὰς πάντων κατάρας ἀναδέξασθαι ἐβουλήθη εἰδὼς ὅτι ἀναστήσει αὐτὸν σταυρωθέντα καὶ ἀποθανόντα &c. Si ergo Deus rerum univerſarum parens, ChriStum ſuum ex omni mortalium genere omnium malediCtiones exCipere voluit, ſCiens quod eum cruCifixum & mortuum ſuSCitaturus eſſet &c.

Tertullianus qui ſub finem ſecundi ſæculi vixit. Lib. adverſus Judæos c. 13.

ChriStum oportebat pro omnibus gentibus ſacrificium, qui tanquam ovis ad viCtimam duCtus eSt, & velut agnus coram tondente ſe ſine voCe, ſic non aperuit os ſuum.

Origenes Adamantius qui circa annum 230. floruit. Homil. IV. in Numer.

Si non fuiſſet peccatum, non neceſſse fuerat Filium Dei agnum fieri, nec opus fuerat eum in carne poſitum jugulari, ſed manſisſet hoc quod erat in prinCipio, Deus Verbum. Verùm quoniam introiit peccatum in mundum, peccati autem neceſſitas propitiationem requirit, & propitiatio non fit niſi per hoStiam, neceſſarium fuit provideri hoStiam pro peccato.

& in Matt. c. 16. traCt. 11. Homo quidem non poteSt dare aliquam permutationem pro anima ſua, Deus autem pro animabus omnium dedit permutationem pretioſum ſanguinem filii ſui; Nec enim empti ſumus corruptibili argento vel auro, ſed pretioſo ſanguine agni immaculati.

Cyprianus qui Martyrio coronatus eſt circa annum 258. EpiSt. 63. ad CæCil. parag. 9.

Nos omnes portabat ChriStus, qui & peccata noStra portabat.

Idem de Pasſione ChriSti.

Cauſam mortis in te, ChriStum alloquitur, non eſſe Pilatus ipſe prædixerat, & Caiphas mortem tuam pro inimiCo populo ſatiSfaCturam, cùm eſſet anni illius Pontifex, prophetaverat, & mox, Cùm originali morti nullum niſi in ChriSti morte potuerit eſſe remedium, nec reconCiliare Deo potuerit exules & damnatos quælibet oblatio, niſi ſanguinis hujus ſingulare ſaCrifitium.

Euſebius Cæſarienſis qui tempore Conſtantini Magni vixit. Lib. x, de demonStra. Euangel. c. 1.

Γέγονε γοῦν ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου ὃν, καὶ μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν ἀντίψυχον ὑπὲρ πάντων ἡμῶν προέμενος αὐτὸν ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα δικαιοσύνη θεοῦ ἐν αὐτῷ. FaCtus eSt ergo pro nobis ExeCratio Agnus Dei qui tollit peccatum mundi, quem, etiamſi non novisſet peccatum mundi, peccatum pro nobis feCit Deus, imo omnium noStrum viCarium eum ſubStituens ut eſſsemus juStitia Dei in ipſo.

Et paulo poſt clariùs hoc ipſum argumentum exequitur cùm addit οὐ μόνον δὲ ταῦτα πράξας ὁ ἀμνὸς τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἡμῶν κολασθεὶς καὶ τιμωρίαν ὑποσχὼν ἣν αὐτὸς μὲν οὐκ ὤφειλεν, ἀλλ’ ἡμεῖς τοῦ πλήθους ἕνεκεν τῶν πεπλημμελημένων ἡμῖν, αἴτιος ἡμῖν τῆς τῶν ἁμαρτημάτων ἀφέσεως κατέστη, ἅτε τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀναδεξάμενος θάνατον μάστιγάς τε καὶ ὕβρεις καὶ ἀτιμίας ἡμῖν ἐποφειλομένας εἰς ἑαυτὸν μεταθεὶς, καὶ τὴν ἡμῖν προστημημένην κατάραν ἐφ’ ἑαυτὸν ἑλκύσας, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Non ſolum verò hæc agens Agnus Dei autor remiſſionis peccatorum nobis faCtus eSt, ſed & pro nobis ſuppliCio & pœna affeCtus, quam ipſe non debebat, ſed nos propter multitudinem peccatorum noStrorum; tum loCo noStro mortem ſuSCipiens & in ſe ipſum transferens flagra, injurias & ignominias nobis debitas, & ad ſe trahens malediCtionem nobis paratam faCtus pro nobis malediCtio.

Athanaſius Epiſcopus Alexandrinus qui ſub Conſtantino floruit circa ann. 340. De InCarnatione Verbi Dei. p. 52.

θανάτου γὰρ ἦν χρεία, καὶ θάνατον ὑπὲρ πάντων ἔδει γενέσθαι ἵνα τὸ παρὰ πάντων ὀφειλόμενον γένηται ὅθεν ὡς προεῖπον ὁ λόγος ἐπεὶ οὐκ οἷόν τε ἦν αὐτὸν ἀποθανεῖν (ἀθάνατος γὰρ ἦν) ἔλαβεν ἑαυτῷ σῶμα τὸ δυνάμενον ἀποθανεῖν ἵνα ὡς ἴδιον ἀντὶ πάντων αὐτὸ προσενέγκῃ &c. & ibid. p. 66. διὰ τοῦ τοιούτου θανάτου τρόπῳ ἡ σωτηρία πᾶσι γέγονε καὶ ἡ κτίσις πᾶσα λελύτρωται; οὗτος γάρ ἐστιν ἡ πάντων ζωὴ, καὶ ὡς πρόβατον ὑπὲρ τῆς πάντων σωτηρίας ἀντίψυχον τὸ ἑαυτοῦ σῶμα εἰς θάνατον παραδούς &c. Morte enim opus fuit & mortem pro omnibus inferri neCesſum erat, ut quod ab omnibus debitum erat lueretur; Quamobrem, ut diXi, Verbum quoniam mori non potuit utpote immortale, corpus ſibi ſumpſit quod mori poterat, illudque ut ſuum pro omnibus obtulit &c. Et alibi p. 66. Hoc mortis genere omnium ſalus parata eSt, & omnis Creatura redempta; Hæc eSt omnium vita, & ut ovis pro omnium ſalute, viCarium ſuCCedaneumque ſuum corpus in mortem tradidit &c. id ipſum fuſè in eodem loCo variis rationibus perſequitur.

Baſilius Magnus Archiepiſcopus Cæſarienſis in CappadoCia qui Valente imperante floruit an. 370. & ſub Gratiano obiit. Homil. in Pſ. 48. qui Hebr. 49.

Εὑρέθη εἷς, ὁμοῦ πάντων ἀντάξιος, ὁ ἐδόθη εἰς τιμὴν λυτρώσεως τῆς ψυχῆς ἡμῶν, τὸ ἅγιον καὶ πολύτιμον αἷμα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Inventum eSt unum cæteris omnibus præStantius pretium quod datum eSt in redemptionem animæ noStræ, ſanCtus & pretioſus ſanguis Domini noStri Jeſu ChriSti.

Ambroſius Mediolanenſis Epiſcopus qui Gratiano & Theodoſio Imperantibus vixit ann. 374. Lib. de Joſeph, Patriar. c. 4.

Venditus eSt Joſeph in Ægypto quia ChriStus venturus erat ad eos quibus diCtum eSt PeCCatis veStris venditi eStis. Et ideo ſuo ſanguine redemit quos propria peccata vendiderant. Sed venditus ChriStus conditionis ſuSCeptione non culpa, peccatique pretio non tenetur, quia peccatum ipſe non feCit. Pretio igitur noStro debitum, non ſuo ære contraXit, chirographum ſuStulit, fœneratorem removit, eXemit debitorem, unus eXſolvit quod ab omnibus debebatur.

Et li. de Eſau. ſeu fuga ſeCuli c. 7.

Deus ideo ſuSCepit carnem, ut malediCtum carnis peccatriCis aboleret, & faCtus eSt pro nobis malediCtum ut benediCtio abſorberet malediCtionem, integritas peccatum, indulgentia ſententiam, vita mortem, ſuSCepit enim mortem ut impleretur ſententia, ſatiSfieret judiCato per malediCtum carnis peccatriCis uſque ad mortem. Nihil ergo faCtum eSt contra ſententiam Dei, cùm ſit divina conditio impleta ſententiâ. &c.

Et li. III. de Virgin. ſub finem.

Eramus oppignerati malo Creditori peccatis; contraXimus chirographum culpæ, pœnam ſanguinis debebamus. Venit Dominus Jeſus ſuum pro nobis ſanguinem obtulit; Et mox Ergo & te dignum gere tali pretio, ne veniat ChriStus, qui te mundavit, qui te redemit, & ſi te in peccato invenerit, diCat tibi, Quæ utilitas in ſanguine meo? Quid profert tibi dum deSCendo in corruptionem? &c.

Auguſtinus qui in initio V. Sæculi vixit. Lib. 14. contra FauStum ManiChæum c. 4.

SuSCepit ChriStus ſine reatu ſuppliCium noStrum, ut inde ſolveret reatum noStrum, & finiret etiam ſuppliCium noStrum.

Enarratio in Pſ. 95.

Tenebantur homines captivi ſub diabolo, & dæmonibus ſerviebant, ſed redempti ſunt à captivitate. Vendere enim ſe potuerunt, ſed redimere non potuerunt. Venit Redemptor, & dedit pretium, fudit ſanguinem ſuum, & emit orbem terrarum: Quæritis quid emerit? Videte quid dederit, & invenite quid emerit; Sanguis ChriSti pretium eSt. Tanti quid valet? Quid niſi totus orbis? Quid niſi omnes gentes? &c.

Et Serm. 141. de Tempo.

Dominus noSter Jeſus ChriStus communiCando nobisCum ſine culpa pœnam, & culpam ſolvit & pœnam. &c.

Idem lib. 4. contra duas Pelagianorum EpiStolas. c. 4.

SiCut ſolus ideo faCtus eSt hominis filius, ut nos per illum Dei filii fieremus: Ita ſolus pro nobis ſuSCepit ſine malis meritis pœnam, ut nos per illum ſine bonis meritis conſequeremur gratiam. Quia ſiCut nobis non debebatur aliquid boni, ita nec illi aliquid mali, &c.

Leo Magnus qui tempore Theodoſii Junioris florebat an. 440. De paſſi. Serm. XIII.

Quamvis in conſpeCtu Domini multorum ſanCtorum preCioſa mors fuerit, nullius tamen infontis oCCiſio propitiatio fuit mundi. ACCeperunt juSti, non dederunt Coronas, & de fidelium fortitudine eXempla nata ſunt patientiæ, non dona juStitiæ. Singulares quippe in ſingulis mortes fuerunt, nec alterius quiſpiam debitum ſuo funere ſolvit, cùm inter filios hominum ſolus Dominus noSter Jeſus ChriStus eXtiterit, in quo omnes cruCifiXi, omnes mortui, omnes ſepulti, omnes etiam ſunt ſuSCitati.

Anſelmus qui Cantuarienſis Archiepiſcopus faCtus eſt ann. D. 1093. Lib. de ConCepti. Virgi. & peCCa. Orig. c. 21.

DiCit aliquis, ſi non habent ſinguli peccatum Adæ, quomodo asſeris nullum ſalvari ſine ſatiSfaCtione peccati Adæ? Nam qualiter juStus Deus eXigit ab illis ſatiSfaCtionem quod non habent? Ad quod diCo, Deus non eXigit ab ullo peccatore plus quàm debet; ſed quoniam nullus poteSt reddere quantum debet, ſolus ChriStus reddidit pro omnibus qui ſalvantur, plus quàm debetur.

ΕΠΙΜΕΤΡΑ RESPONDENTIS.¶

I. An in probanda S. Scriptura committamus Circulum, an verò Pontificii? N. prius. A. poſterius. II. An Dei Decretum & Concurſus tollat contingentiam rerum vel eum peccati authorem faCiat? N. III. An ChriStus ſit uniCus noSter Mediator? A. IV. An Paulus de ſe ut regenito loquutus ſit in poStrema parte Capitis ſeptimi EpiStolæ ad Rom.? A. V. An verba S. Cœnæ, Hoc eSt corpus meum tropiCè ſint intelligenda, an literalitèr? A. Prius N. PoStcrius. VI. An decretum ſynodi Hierofolymitanæ fuerit perpetui Juris? D. VII. An quis bonâ conSCientiâ Pontificiorum SaCris intereſſse posſit? N.

Socin. de Serv. p. 2. c. xi. ↩
Lev. 6. ↩
Volkel. lib. 3. cap. 38. ↩
Lev. vii. 25. ↩
Exod. xii. 15. Lev. xxiii. 29. ↩
Levit. xvi. 21. 22. ↩
Heb. x. 3. ↩
vide Lev. v. 20. & xvi. 16. 21. iv. 3. vi. 2. ↩
Levit. xviii. 24. ↩
Ezech. xxii. 3. 4. ↩
1. Reg. xxii. 12.
↩
Exod. xxxii. 31. ↩
Thren. i. 8. ↩
1. Sam. xix. 20.
↩
1. Paral. xxi. 8.
↩
Daniel ix. 5. ↩
Lev. v. 1. 2. 4. 5. ↩
Num. v. 6. 7. ↩
Lev. vi. 3. 7. Num. v. 6. ↩
Num. xvi. 45. 46. 47. ↩
1. Sam. xxiv. 24. 25.
↩
Deut. xxi. ↩
Heb. ix. 6. 7. ↩
Num. xv. 25. ↩
lib. 3. Ethi. cap. 2. ↩
Pſal. xiv. 1. Prov. 1. 7. 22. & viii. 5. & ix. 4. ↩
1. Tit. iii. 2.
↩
Eph. v. 8. & iv. 18. ↩
1. Joh. iii. 6.
↩
1. Tim. ii. 14.
↩
Prov. xiv. 22. ↩
Pſal. cxix. 21. ↩
cxix. 118. ↩
Prov. xix. 27. ↩
Iſ. xxviii. 7. ↩
Actor. iii. 17. ↩
Num. xv. 25. ↩
Lev. iv. 3. ↩
Levit. v. 20. ↩
Lev. xvi. 21. ↩
Num. xv. 30. ↩
Pſalm. Li. 18. ↩
ad Hebr. x. 26. ↩
Deut. xxi. 8. ↩
Pſ. li. ↩
Heb. xii. 24. ↩
David ibid. v. ulti. ↩
Pſal. xl. 7. & l. 8. 9. Heb. x. 3. 4. ↩
Hoſe. vi. 6. ↩
1 Sam. xv. 22. ↩
Davidis Pſ. li. ↩
Num. xv. ↩
Pſ. xix. 14. ↩
Lev. xxvi. 21. ↩
Matth. v. ↩
Heb. x. 26. ↩
Roman. vii. 23. Gal. v. 16. ↩
Rom. vi. 14. ↩
1. Johan. iii. 9.
↩
1. Timoth. i. 13.
↩
Heb. xii. 16. ↩
Num. xv. 30. ↩
Deut. xix. 15. ↩
exemplo Pauli 1. Tim. i. 13. ↩
Actor. xiii. 38. ↩
Deut. xxvii. 26. ↩
Galat. iii. 13. ↩
Roman. iii. 20. ↩
Roman. viii. 3. Heb. x. 3. 4. ↩
Hebr. ix. 15. Rom. iii. 25. ↩
Socin. præleCt. cap. 22. ↩
Heb. ix. v. 13. 14. ↩
Heb. vii. 16. ↩
Heb. ix. 10. ↩
1. Samuel. viii. 7.
↩
Coloſſ. ii. 14. ↩
Lev. i. ↩
Heb. ix. 9. ↩
Coloſſ. ii. 17. ↩
Ezech. xviii. ↩
Jo. iv. 24. ↩
Pſ. l. 13. ↩
Pſal. xl. ↩
Iſ. i. 11. 12. ↩
Iſa. lxvi. 3. ↩
Pſal. l. 8. 9. ↩
Pſ. li. 18. ↩
1. Sam. xv. 22.
↩
Hoſe. vi. ↩
Mich. vi. 6. 7. 8. ↩
Jer. vii. 21. 22. 23. ↩
Pſ. xl. ↩
Exod. xxi. 6. ↩
Roman. viii. 3. ↩
Davidis qui Pſ. li. ↩
Salomonis Prov. xvi. 6. ↩
Lev. v. 6. ↩
Heb. ix. ↩
Nathane 2. Sam. xii. v. 13. ↩
Prov. xvi. ↩
Matth. v. 4. ↩
Jac. v. 20. ↩
Dan. iv. 27. ↩
Jeſu Chriſti nomine Act. iv. 6. ↩
1. Cor. i. 13.
↩
Heb. ix. 27. ↩
Matt. xxiii. 34. 35. ↩
Apoſt. Heb. xii. 1. ↩
1. Cor. i. 18.
↩
Rom. vi. 3. ↩
1. Cor. xi. 28.
↩
Matt. ix. 6. 7. 8. ↩
Matt. xxvii. 54. ↩
Socinus l. 3. c. 11. ↩
Rom. iii. 24. ↩
1. Joa. ii. 2.
↩
Eph. i. 7. ↩
Rom. v. 10. ↩
Heb. x. 19. 20. ↩
Joh. xv. 13. ↩
Exod. xxiv. ↩
Heb. ix. ↩
Livium lib. 1. ↩
Virgil. lib. 8. ↩
Suet. in Claud. cap. 35. ↩
Heb. x. 19. ↩
Heb. vi. 19. 20. ↩
Rom. v. 18. ↩
Phil. iii. 9. ↩
1. Cor. v. 21.
↩
Rom. iv. 7. 8. ↩
Socinus part. 4. c. 11. ↩
Rom. v. ↩
Eph. i. 7. ↩
Col. i. 14. ↩
1. Joh. i. 7.
↩
Heb. ix. 22. ↩
1. Cor. xv. 24. 25.
↩
Heb. ii. 17. 18. ↩
Eph. v. 2. ↩
Heb. ii. 14. ↩
Col. ii. 14. ↩
Apoc. xii. ↩