Ir para o conteúdo

DISSERTATIO THEOLOGICA DE SERPENTE ÆNEO. 1

I. UT inter illuftres Veteris Teftamenti Typos, quibus mors Chrifti & ejufdem beneficia nobis adumbrata funt, meritò reponitur Serpens æneus, cujus hiftoriam Mofes proponit Numer. 21. & myfterium nobis aperit Chriftus Jo. 3. Ita fedula ejus contemplatio non poteft non maximi effe usûs, cùm ad variorum myfteriorum Euangelicorum cognitionem, tum ad piorum omnium inftitutionem & folatium. Hæc ratio nos movit, ut Exercitationibus præcedentibus de tribus Miraculis, in gratiam populi Israëlitici in deferto patratis, Baptifmo fcilicet Nubis & Maris, Manna, & Petra, brevem hanc de Serpente æneo, in quo non minus Dei gratiæ & virtutis miraculum occurrit, Dissertationem adderemus, quam ad duo Capita revocabimus; In primo hiftoriæ veritatem in typo, in altero ejufdem myfterium in antitypo, cum bono Deo, expenfuri fumus. In utroque malum peccati & pœnæ erit attendendum cum remedio miraculofo à Deo exhibito.

II. Hiftoria refertur à Mofe Numer. 21. 2 ubi recenfet populum poft fuppeditatam aquam è petra in Kades, cùm inde ad montem Hor proficifceretur, & non rectâ viâ, fed per tædiofas circuitiones terræ Idumæorum pergendum fibi videret in terram Canaan, atque ita diutius in deferto oberrandum, ex impatientia in duras & graves contra Deum & Mofem voces denuò erupiffe. Undè irâ commotus Deus ferpentes venenatos & noxios in eos immifit, quorum morfibus lethiferis magna populi multitudo concidit. Verùm cum peccatum fuum agnofcerent & confiterentur Israëlitæ, atque apud Mofem deprecarentur, Deus ad Mofis preces motus, falutis remedium illis præbuit, dum juffit Mofem ferpentem æneum conflare, & eundem publicè in eminenti loco erigere, additâ hac promiffione; fore ut omnes morfi eum adfpicientes, fanarentur; Quod eventus comprobavit, fiquidem, Mofe mandato divino obfequente, quotquot ferpentem hunc æneum adfpexerunt, fanati funt.

III. Ubi primò occurrit confideratio peccati Israëlitarum, 3 poftmodum verò pœnæ à Deo illis propterea inflictæ. Peccatum confiftit in murmure, quô in Deum & Mofem infurrexerunt, five propter itineris incommoda & prolixitatem populo defatigato & fatifcente, five propter aquæ & cibi penuriam manna faftidiente, & fitim ac famem fibi adnexas prætexente, licet abunde Deus illi profpexiffet quoad utrumque, Loquutus eft populus contra Deum & Mofem, ad quid afcendere nos fecifti ex Ægypto, ut moreremur in deferto; Non eft enim panis neque aqua, & tædet animam noftram fuper pane levi. Num. 21. 5. Quod Apoftolus exponit per tentationem 1. Cor. 10. 9. 4 Ne tentemus Chriftum, ficut illi tentarunt & à ferpentibus perierunt. Tentaffe dicuntur Chriftum, quia Chriftus erat Jehova dux populi in deferto, & in eo tentarunt, quod murmurando in dubium vocabant ejus potentiam, quafi in deferto non poffet eos alere, & ejus fidelitatem, quafi non vellet promiffis ftare, faftidientes & naufeantes impiâ ingratitudine eximium cibum & potum, quem Deus illis affatim fuppeditabat; Pœna proponitur in immiffione ferpentum ignitorum 5 innumeros ex populo exitiali veneno fuo & lethifero morfu occidentium.

IV. Ut verò de ferpentibus iftis in anteceffum aliquid dicamus; 6 Non opus eft ut refellamus eorum figmentum, qui pertendunt Diabolum in ferpentem transformatum hanc ftragem feciffe. Vel qui volunt fuiffe fpeciem morbi, qui exiguos angues in corporibus Israëlitarum producebat, graviffimas inflammationes in iis excitantes, cujus morbi genus peculiare fuerit iis, qui circa mare rubrum degebant, nec ullis unquam aliis obtigerit, ut Agatharcides narrat apud Plutarch. Sympof. lib. 8. quæft. 9. Verba enim Textûs facri vanitatem iftius figmenti fatis probant, nec patiuntur dubitare, quin veri ferpentes fuerint, à Deo immiffi ad pœnam populi. Duplici autem nomine à Mofe infigniuntur נחשים & שרפים, Prius generale eft nomen ferpentum; pofterius bifariam exponitur; Quidam volunt effe adjectivum, quô defignetur eorum qualitas, ut ita vocentur vel à colore ignis, quem præ fe ferebant, vel potius ab effectu, quòd morfu vel flatu inducerent calorem intenffiffimum & adurere viderentur à שרף quod eft urere, quô refpexit Onkelos qui reddit חויא צרוביא ferpentes urentes. Sic R. Salomon & R. D. Kimchi, qui urunt hominem veneno dentium fuorum vel halitu oris fui. Et in Zohar libri Num. fol. 88. Quia contra Deum & Mofem murmurârunt ex æquo; Ideo immifit in eos ferpentes comburentes eos inftar ignis, igne ingrediente in os ipforum, ut conciderent & morerentur. Alii volunt שרף peculiarem defignare ferpentum fpeciem, & priori voci generali per appofitionem addi; & fic innui quos Græci πρηστήρας & καύσωνας vocant, vocibus ad amuffim Hebraicæ refpondentibus, nam שרף verbum idem eft, quod vel ἐμπρῆσαι vel κατακαῦσαι, de quibus Lucan. lib. 9.

Oraque diftendens avidus fpumantia Prefter.

Quos idem effe vult Diofcorides cum dipfadibus à fiti, quam veneno fuo accendunt, funt qui ferpentes alatos defignari putant, quos ex Lybia Cicero l. 1. de Natura Deorum & Jofephus l. 2. Antiq. c. 5. ex Arabia verò in Ægyptum volare fcribunt Mela, Solinus, Ammianus. Ideo Ifa. 30. 6. 7 Ægyptus vocatur Terra, in qua eft vipera ושרף מעופף & Saraph volans. Tales verò hydri habere fpeciem, obfervat Herodotus lib. 3. τὰ δὲ ὄφιος ἡ μορφή, οἵαπϵρ τῶν ὕδρων, ferpentis verò forma qualis hydrorum: Hinc Celeberr. Bochartus non fine magna verifimilitudine conjicit per שרף defignari hydrum, vel cherfydrum, qui virus habet acerrimum & nocentiffimum, morfu fuo adurens quicquid attingit, de quo Virgilius lib. 3. Georg.

Poftquam exhaufta palus, terraque ardore dehifcunt, Exilit in ficcum, & flammantia lumina torquens Sævit agris, afperque fiti, atque interritus æftu.

Sed quocunque modo exponatur vox, certum eft malignos & fummè venenatos notari ferpentes, qui morfibus fuis multos ex populo enecârunt. 8

V. Non opus eft autem anxiè quærere, An ferpentes ifti naturales fuerint, an miraculofi? An in deferto extiterint, an aliunde fuerint accerfiti? licèt enim conftet ex Scriptura, defertum tales ferpentes plures habuiffe, unde Deut. 8. 15. 9 dicitur locus ferpentum & fcorpionum; dubium tamen non eft, quin aliquid miraculofum & extraordinarium agnofcendum fit in tantâ copiâ, quæ tam celeriter Israëlitas invafit, quod non obfcurè innuit Scriptor facer, dum ait mififfe Dominum in populum ferpentes ignitos, infinuans, hos ferpentes vi quadam θϵηλάτῳ excitatos fuiffe, vel aliunde accerfitos, ad pœnas de populo contumaci fumendas. Quo modo in Ægypto ranæ ex naturali loco fuo, ex fluviis, rivis & paludibus excedentes totam terram cooperuerunt, ita ut etiam fuperiora ædium tabulata confcenderent. Quô pertinet quod Sapi. 16. 5. 10 de ferpentibus à Deo immiffis dicitur, quando illis fupervenit, fcilicet velut ex improvifo, fævus beftiarum furor, & morfibus tortuoforum anguium funt abfumpti. Scio Hebræos cenfere, naturales fuiffe iftos ferpentes, & miraculum in eo tantùm pofitum effe, quod cùm ferpentibus & fcorpionibus defertum illud fcateret, illi tamen hactenus eis nocere non potuiffent, Deo eos cohibente vel occæcante, adeo ut totis 40. annis, quibus Israëlitæ errârunt in deferto, ne unus quidem ab illis læfus fuerit; Et in eam rem referunt Rabbinorum Traditionem, in Bemidbar Rabba fect. 1. feptem nubes cinxiffe Israëlitas in deferto, unam fupernè, alteram infernè, quatuor ad quatuor plagas Mundi, unam denique, quæ eos præcedebat percutientem ipfis...

IX. ...נחש, & fecit Mofes ferpentem æneum. Refpondent Hebræi diverfimodè. R. Salomo rationem ducit à notatione Nominis: Non dictum ipfi fuit, inquit, ut ex ære faceret, fed Mofes cogitavit & dixit, Deus vocat eum נחש eum ergo faciam ex נחשת ex ære, ob vocum affinitatem & convenientiam. Nachmanides putat Mofem id ideo feciffe, ut hac ratione ferpens ifte artificialis colorem haberet ferpentis naturalis, & tanto melius eum referret, non vidiffe quâ ratione aliter poffet implere præceptum Dei de שרף, quàm faciendo ferpentem æneum, nam hic refert fimilitudinem ferpentis urentis vel igniti; cùm ferpentes igniti fint rubicundi inftar æris vel cupri. Alii non minori ratione hoc factum volunt propter fulgorem æris politi, ut radios huc illuc diffundendo, commodiùs poffet afpici tam à proximis quàm à remotis. Utcunque fit, certùm effe debet, Mofem, qui fuit Propheta Dei, & per confequens θϵόπνϵυστος, hic non proprio arbitratu quicquam egiffe, fed ex Dei mandato five explicito & externo, five implicito & interno. Porrò quia quæri poteft, unde tantam æris copiam, quæ requirebatur ad ferpentis iftius confectionem, qui ingens effe debuit ad faciliorem tot myriadum Israëlitarum afpectum, habere potuerit Mofes? refponderi poteft, non aliunde fuiffe advehendam, fed ex loco, in quo caftrametati erant tunc temporis, petitam fuiffe, nimirum ex Phevone feu Phuvone, qui locus erat Idumææ, æris fodinis valde infignis, ut obfervant Veteres loquentes de variis Martyribus, ad metalla Phevon cæfis, ut Eufeb. li. 8. hiftor. c. 13. & Athanafius in epift. ad Solitarios narrat, Eutychium ad metallum fuiffe miffum, nec folum ad metallum, fed ad metallum Phevon. Et clarius Hieronymus in Locis Fevon, inquit, caftra filiorum Israelis in deferto, fuit autem quondam civitas Principum Edom, nunc viculus in deferto, ubi æris metalla damnatorum fuppliciis effodiuntur &c. In eo autem loco fuiffe Israëlitas conftat, licèt enim Mofes præcisè non dicat, in quo loco erectus fuerit ifte ferpens, tamen colligitur non obfcurè ex eo, quod dicit Israëlitas inde profectos caftra pofuiffe in Oboth Num. 21. 10. jam ex Num. 33. 43. 11 conftat quod ex Phuvone profecti caftra pofuerunt in Oboth.

X. Poft ferpentis confectionem fequitur ejus Erectio, 12 quam Deus præcipit Mofi, ut ad ejus afpectum fanarentur morfi à ferpentibus: Fac tibi ferpentem urentem, & שם אתו על נס Et pone eum fuper lignum, vel in lignum, Et erit quicunque morfus fuerit, & adfpexerit illum, tunc vivet. Vox נס diverfimodè redditur ab Interpretibus. Quidam volunt fignum hic defignari, & reddi in fignum, ut fit vice figni, ut על ponatur pro אל, fic Syrus, Aben Ezra, Hieronymus, qui exponunt לנס in fignum. Sed minus commodè, quia non tam defignatur finis erectionis, quàm modus vel fubjectum, in quo elevari debuit, ut præpofitio על clarè evincit. Quamvis enim illa ferpentis ænei effigies revera fuerit fignum ac typus Messiæ crucifigendi, ut ex Euangelio colligitur; id tamen non tam ex iftis verbis, quàm ex tota rei narratione colligitur. Nec verba aliud docent, quàm quòd effigies illa à Mofe in fublimi poni debuerit, ut toti populo confpicua effet, fuper excelfa aliqua trabe collocata: Unde Cajetanus rectè verfionem illam Hieronymi, pro figno, reprehendit, Juxta Hebræum, pone eum fuper perticam, nihil dicitur de figno, fed locandus fuper ftipitem ligneum decernitur, non ergo ferpens & lignum idem, fed fuper lignum ferpens. Longe commodiùs alii נס exponunt vel de Vecte, feu ftipite excelfo, pertica oblongâ, ut Lyranus, Pagninus, Cajetanus, Tremellius, Drufius, Pifcator ad mentem R. Salomonis, qui נס interpretatur Gallicâ voce Perche, quæ à Latina voce pertica deducitur, vel pro palo feu malo navis & antenna. Hæc enim, licet aliquantum diverfa, ad idem tamen referuntur, ut innuatur lignum aliquod præaltum & ingens, cui affigeretur ferpens æneus, ut ab omnibus undequaque confpici poffet; Tum ut erecto hoc ferpente de peccato fuo admoniti, in pofterum à fimili lapfu fibi caverent, ut R. Levi ben Gerfon notat, Exiftimo Deum voluiffe, ut extet hujus rei fignum & monumentum, quod memorialis loco ipfis effet, quô in pofterum fibi à calumnia & obtrectatione caverent. Tum ut per afpectum ejus fanarentur à morfibus ferpentum. Abarbanel cenfet vocabulum æquivocum effe hic adhibitum, quod non tantum fignum feu vexillum fignificat, fed & miraculum & prodigium, quod miraculofum effet eadem re, qua percuffit, etiam fanare.

XI. Sed ut incaffum remedium pararetur, nifi ejufdem fieret applicatio, fruftra erectus fuiffet ferpens æneus, nifi ad eum oculos convertiffent Israëlitæ, qui erat finis iftius erectionis, ut expreffè notatur à Domino, Et erit quicunque morfus fuerit, & eum afpexerit, tunc vivet, id eft fanitatem recipiet & liberabitur à morte, quæ illi alias impendebat. Voluit fcilicet Israëlitas intueri hunc Serpentem, tum refpectu ipforum Israëlitarum, ut à morfibus venenatis ferpentum fanarentur, tum fui refpectu, ut miraculum effet tantò majus, fi ferpens vivus momorderit, & ferpens mortuus fanaverit, & quidem folo afpectu. Intuitus autem ifte non intelligendus eft tantum corporeus & externus, fed etiam fpiritualis & internus de afpectu fidei, & cordis ad Deum elevatione, quod Hebræi notant, unde Jonathan Paraphraftes Chaldæus ita transfert, fac tibi ferpentem æneum, & pone eum in locum elevatum, & fiet ut fi quem momorderit ferpens, & intuitus fuerit eum, ut convalefcat, fiquidem direxerit cor fuum ad Verbum Domini. Targum Hierofo. Et fiet ut fi quis morfus fuerit à ferpente, & faciem fuam elevaverit ad Patrem fuum in cælis in oratione, atque ferpentem æneum afpexerit, fanetur. R. Salomo obfervat verbum נבט adhibitum v. 10. fignificare, afficere cum intentione cordis fcilicet ad Deum. Hinc Arabs, Qui convertetur ad eum pœnitens fuperftes erit. Liber Sapient. c. 16. v. 5. 6. 7. de hoc ita loquitur: Cum eos fæva beftiarum ira invafiffet, ac morfibus noxiorum ferpentum interirent, ad extremum non permanfit ira tua, fed admonitionis gratiâ paulifper fuerunt perturbati, fignum falutis habentes, quod memores mandati Legis tuæ eos redderet: neque enim qui reffexerat propter rem vifam, fed propter te omnium Servatorem fervabatur.

XII. Ex quibus colligitur, nec ferpentem ipfum quicquam virtutis habuiffe ad iftam fanationem procurandam, nec afpectum ejus ad eam per fe aliquid contuliffe; quid enim vel ferpens æneus vel ejus intuitus ad veneni lethiferi curationem juvare potuit? Procul enim hic effe volumus figmentum eorum, qui commenti funt, effe aliquam imaginem Aftrologicam factam juxta certas conftellationes & fiderum afpectus feu pofituras, quæ virtutem habuerit abigendi ferpentes, & eorum morfus curandi, quales funt figuræ, quas Arabes Talisman vocant, ut alii impiè finxerunt, non attendentes vanitatem iftarum obfervationum, & interdictum toties à Deo datum de iis faciendis. Ita nihil aliud effe potuit, quàm mera caufa moralis, ad cujus præfentiam Deus operabatur, feu fignum externum & fenfibile gratiæ, quam Deus exercere volebat ad iftud opus, quomodo in miraculis homines, vel media quibus uti volebat, nihil quoad fe conferebant ad opus extraordinarium quod producebatur; Sed Deus talia inftrumenta adhibebat in fignum gratiæ & virtutis fuæ, quæ ad eorum præfentiam operabatur. Neceffarius erat ergo intuitus ferpentis mera neceffitate præcepti, quia Deus hanc conditionem ab iis exigebat qui fanari volebant, quâ fublatâ nulla morfis fpes effe poterat falutis. Cæterùm fi quæratur: Quomodo ferpens ifte æneus potuerit confpici à tanto populo, qui ob fui multitudinem maximum fpacium occupare debuit? Refponderi poteft, ita in altum elevatum fuiffe ferpentem in medio caftrorum, ut à populo non ægre confpici poffet; Et fi qui non poffent illum intueri propter nimiam diftantiam, poterant propiùs accedere, vel ab aliis deferri, ut eum intuerentur.

XIII. Hinc verò non obfcurè evincitur, fine ratione Pontificios ex ifto ferpente argumentum petere pro cultu Imaginum. Nam certum eft, non conflatum fuiffe ut adoraretur, fed tantum ut confpiceretur; non in objectum cultûs, fed tantum contemplationis, nam progreffu temporis, cùm Israëlitæ fuffitum illi adolerent, Ezechias juffit eum comminui, ut habetur 2. Reg. 18. 4. 13 ne in pofterum eo ad idololatriam abuterentur Israëlitæ, Ipfe removit excelfa, & confregit ftatuas, & excidit lucos, & contrivit ferpentem æneum quem fecerat Mofes, quia ad illos ufque dies Israëlitæ fuffiebant ei, & vocavit eum Nechuftan per contemtum, ut notaretur nihil effe nifi æs, quod nihil virium, nihil opis, & nihil divinitatis haberet, ac proinde neque divinis honoribus effet afficiendum. Nec hoc diffimulare potuerunt Lorinus & Vafquez, qui fatentur, ferpentem iftum non fuiffe propofitum ad adorationem, fed tantùm ad contemplationem, nec unquam tempore Mofis fuiffe adoratum.

XIV. Atque hæc de Typo dicta funto. Nunc ad τυπωδῶν feu myfterium 14 fub hac figura contentum veniendum eft. Licet enim facilè concedamus, miraculum hoc Israëlitas refpexiffe, Deumque in eo varia documenta dediffe, quæ vel ad peccati gravitatem oftendendam, vel ad Juftitiæ divinæ feveritatem agnofcendam, vel ad mifericordiæ & gratiæ magnitudinem celebrandam faciunt; dubium tamen non eft, quin peculiarem habuerit σχέσιν ad myfterium aliquod Euangelicum, quod nos in hac figura docere voluit. Et fi Chriftus ipfe hoc nobis non revelaret, ut facit clariffimè Joan. 3. 14. 15. 15 Sicut Mofes, inquit, elevavit Serpentem in deferto: Ita oportet Filium hominis elevari, ut quifquis credit in eum, non pereat, fed habeat vitam æternam: Satis tamen rei ipfius natura hoc evinceret. Cur enim Deus mirum hoc & extraordinarium remedii genus adhibere voluiffet, fi nullum alium finem fibi propofuiffet, quàm fanationem vulneratorum? An verifimile, fapientiam ejus incomprehenfibilem rem adeo abfurdam & à ratione alienam adhibere voluiffe, fi nihil aliud intendit, quàm profpicere medelæ Israëlitarum, nec ulterius aliquid fublimius refpexiffet? Idem ergo hic obfervare licet, quod in aliis cæremoniis Legalibus non paucis occurrit, ut earum rationem vix reddere poffimus, fi in hiftoria ipfa & typo manemus, nec ad veritatem & antitypum afcendimus, v. g. cur Deus voluit poftes Israëlitarum afpergi fanguine, ut ab Angelo internofcerentur ab Ægyptiis, quafi Angelus fine hoc figno non potuiffet fatis difcernere domos utrorumque. Sed ita magnum Redemtionis myfterium retegitur clariffimè, ut conftet fanguine Agni Dei corda noftra effe afpergenda, ut à pœna ὀλοθρϵυτοῦ & juftitiæ divinæ manu liberari poffimus. Ita cur ferpens erigitur ad remedium plagæ Israëlitarum? Cur ejus intuitus fanat? Hoc non fine ratione mirabili factum procul dubio à Domino, fed quænam illa fit, quicquid Judæi adferant, nunquam affequentur, nifi Chriftum intueamur, qui ut confilii divini & V. T. Interpres clavem iftius myfterii nobis fuppeditat, & finem, quem hic potiffimùm Deus refpexit, nobis in hoc facto aperit: Ut hic non refpicere debeamus ferpentem ut fimplicem fimilitudinem, fed ut typum expreffum; & ex intentione Spiritûs S. propofitum ad hæc tria fignificanda. 1. ad adumbrationem peccati & miferiæ per peccatum invectæ. 2. defcriptionem redemtionis, quæ per Chriftum nobis eft allata. 3. modum & inftrumentum, quô ifta redemtio nobis applicatur; quæ tria in hoc Typo continentur; nam ut vulnera & morfus ferpentini exitiale virus Diaboli, quô fauciamur lethaliter, notant: Ita ferpens æneus Chriftum Redemtorem, & intuitus ejus fidem ad Chriftum refpicientem mirificè nobis exhibet, ut paulò diftinctiùs jam videbimus.

XV. Quoad primum, Quis non videt hîc in murmure Israëlitarum & plagâ ferpentum ftatum hominum in peccatum, & per peccatum in mortem prolapforum, graphicè depictum? Quis nefcit Diabolum ferpentem effe antiquum, qui morfu fuo lethifero primos parentes ita vulneravit, ut in totum genus humanum mortem accerfiverit, & virus fuum exitiale in totum hominem, & in cor præcipuè ut vitæ arcem & fontem effuderit? ut hic habeamus fimul & peccati & pœnæ imaginem: Peccati quidem, quia ut ferpentis tenuiffimus eft morfus, fed præfentiffimum venenum, quod cor ipfum rectà petit, quod urit & inflammat animos igne exitiali cupiditatum carnalium, quæ funt totidem ignita Satanæ tela Ephef. 6. 16. quod ardentiffimam & inexplebilem morfu fuo excitat fitim, & innumera caufatur mala: Pœnæ verò, quia peccati venenum tam eft dirum & lethiferum, ut certiffimam homini mortem adferat, nifi aliunde illi remedium adveniat. Uno verbo, non alia imago aptior ferpente, ad defcribendas fraudes, fallacias & artes vaferrimas, quibus ad modum ferpentis repentis & tortuofi, obliquis ambagibus & anfractibus finuofis fibilo fuo peftifero fefe immittentis graffatur Princeps tenebrarum Diabolus, qui habet imperium mortis, ad tyrannidem fuam in cordibus hominum ftabiliendam; ut inftar Leonis rugientis aliunde fævit & furit immani crudelitate adversùs Semen mulieris.

XVI. II. Remedium à Deo nobis paratum & propofitum ad falutem 16 noftram hic aptiffimè notatur. Ut nemo potuit fanare plagam Israëlitarum nifi folus Deus: ita nemo plagam exitialem peccati & mortis curare potuit, nifi mifericors Dei gratia, qui in thefauro Sapientiæ fuæ πολυποικίλης de medio falutari nobis profpexit, Filium fuum in Mundum mittendo, qui pro nobis in Cruce fefe offerret Deo, quem per ferpentem æneum in variis graphicè adumbrare voluit, quia ut venenum à ferpente infufum eft, & remedium à ferpente allatum, ferpens ferpenti opponitur, falutaris noxio, medicinalis lethifero: Ita homo eft qui nos perdidit, homo eft qui nos falvat, per unum hominem mors, per unum hominem refurrectio 1. Cor. 15. 17 & ut per unius hominis inobedientiam multi conftituti funt peccatores, fic per unius obedientiam multi conftituuntur jufti Rom. 5. 18. 18 per id voluit hominem fervari, per quod perierat, mors quæ omnibus erat exitialis, jam fit falvifica & redemptionis inftrumentum; per mortem deftruitur ille, qui habebat imperium mortis, ut liberaret eos, qui per totam vitam addicti erant fervituti propter metum mortis Heb. 2. 14. 19 Atque ita impletur Samfonis ænigma, ex forti dulcedo, ex devorante cibus, à morte ipfa remedium mortis petitur, fcorpius alliditur vulneri quod ipfe fecit, & fanat, & ex vipera faluberrima fit theriaca, quâ morfus ejus fanatur. 2. Serpens figuram quidem habuit ferpentis igniti, ideo vocatur שרף fed non naturam, nec venenum: Ita Chriftus factus quidem eft in fimilitudine carnis peccati, fed carnem tamen peccati non habuit Rom. 8. 3. 20 quia fimilis nobis factus eft in omnibus, fed excepto peccato, Heb. 4. 15. hoc tamen cum difcrimine, quod ferpens externam tantùm formam habuit, At Chriftus internam, quia verus fuit homo non fecus ac nos. 3. Serpens non ex auro vel argento confectus eft, fed ex ære viliori metallo, verùm folido & perenni: Ita Chriftus fuit fine decore & fine forma If. 53. 2. fed firmus tamen eft & inconcuffus, rupes & petra immota falutis. 4. Inter omnia metalla æs eft maximè fonorum, unde Paulus 1. Cor. 13. 1. γέγονα χαλκὸς ἠχῶν fum æs tinniens; Ita per æs rectè notatur Chriftus crucifixus, & prædicatio Crucis, per quam fonus Chrifti percuffi fuit per totam terram Rom. 10. 18. 5. Serpens non humano opere formatus fuit, fed igne conflatus: Sic Chriftus non operâ viri genitus, fed virtute Spiritûs conceptus eft, & in igne charitatis veluti excoctus in Cruce, ut fieret remedium nobis falutare. 6. Ut unus ferpens datus erat Israëlitis, ut ad eum omnes refpicerent: Ita unus Chriftus datur omnibus, in eo uno & non in alio quoquam falus.

XVII. 2. Ut Mofes extulit ferpentem in deferto. Ita oportuit Filium hominis exaltari. 21 Fruftra Mofes ferpentem iftum paraffet, nifi in palum vel perticam poftea erexiffet, ut poffet ab omnibus confpici. Sic non fufficiebat Filium hominis natum fuiffe, & formam fervi accepiffe, nifi de infami ligno crucis fufpenderetur, & κατάρα feu maledictio fieret, hac tantùm ratione falutaris & vivificus nobis factus eft. Oportuit ergo Filium hominis extolli, non modò ad impletionem figurarum & Oraculorum veterum, fed præcipuè propter falutis noftræ neceffitatem, quia alias remedium peccato noftro non potuit reperiri, ut nulla fpes fanationis Israëlitis, nifi in ferpentis ænei erecti afpectu. Hanc autem ὕψωσιν feu exaltationem Chrifti ad crucifixionem & mortem ejus effe referendam colligitur ex Joan. 12. 32. 22 ubi Chriftus ait: Cum exaltatus fuero è Terra, traham omnes ad me, fignificans, ut addit Joannes, quali morte moriturus effet, nim. crucis, in quam extolli debuit, ex linguæ Syræ ufu, in qua verbum זקף quod propriè eft attollere, fumitur fæpe in crucifigendi notione, Matt. 20. 19. 23 Et attollent eum, id. crucifigent, ut in Græco habetur σταυρῶσαι; Et 26. 2. 24 Filius hominis traditur ut attollatur id. crucifigatur, ϵἰς τὸ σταυρωθῆναι. Chaldæis familiaris eft illa acceptio, Eft. 7. 10. 25 Suftulerunt Hamanem fuper lignum, id. ויתלו fufpenderunt, ut eft in Hebræo. Holocaufta עלה feu ὑψώσεις dicebantur, quia furfum attollebantur, & fignificabant fore ut Chriftus pro peccatis fe offerens exaltaretur in Cruce: Quæ rectè perticæ, in quam evectus eft, affimilatur, maximè fi in formam crucis efformata fuit, ut fieri debuit fi ferpenti alati imaginem habuit.

XVIII. Licèt verò ifta erectio ferpentis mortem Chrifti in cruce adumbrârit, ulteriùs tamen refpexiffe dubium effe non poteft, fi attendimus, Ideo erectum fuiffe ut confpiceretur, non potuit autem confpici, nifi præter erectionem in cruce alio etiam modo fuiffet exaltatus. Tres autem exaltationes Chrifti poffunt diftingui, quas hic congerendas cenfemus: Prima eft pœnalis in Cruce, fecunda Triumphalis in Cælo, tertia Myftica in Verbo. Per primam erectus eft in crucem ad fatisfaciendum juftitiæ Dei, & expiationem peccatorum per meritum fanguinis: Per fecundam erectus eft in cælum, ad confervandam interceffione fuâ falutem, quam morte fuâ nobis adquifivit: Per tertiam exaltatur in Ecclefia per prædicationem Euangelii, ad applicandam falutem Electis, & eos ad Chriftum convertendos. De prima loquitur Chriftus loco citato Joan. 12. 32. Cùm fublatus fuero è terra, traham omnia ad me, nimir. ἀναδϵίξϵι facrificii & mortis fuæ, & Joan. 8. 28. quando exaltaveritis Filium hominis, tunc cognofcetis quod ego fum, id. poftquam me in crucem egeritis. De altera, per quam Victor peccati, Diaboli & mortis, non modò ex mortuis refurrexit, fed & in cælum afcendit, loquitur Paulus Phil. 2. 9. 26 Quem, inquit, Pater ὑπϵρύψωσϵ id. fummè exaltavit, dando illi nomen fuper omne nomen &c. Tertia, quæ pertinet ad prædicationem Euangelii, infinuatur Ifai. 11. 10. 27 His diebus, inquit, gentes requirent radicem Ifai, quæ erecta erit in vexillum. Chriftus enim in Euangelio tanquam in vexillo erigitur, ut intuitu fidei ad illum nos convertamus, atque huc facit, quòd pertica feu malus, in quam ferpens erectus erat, vocatur נס quod vexillum fignificat. Porrò ut ferpens non in angulo aliquo pofitus fuit, fed in publico & medio populi, ut ab omnibus confpici poffet: Ita Chriftus non in uno populo tantùm, fed ubique gentium prædicatus eft, & in fignum falutis propofitus, unde Gal. 3. 1. 28 dicitur ipfis propofitus, & quafi depictus inter ipfos crucifixus.

XIX. Tertiò Contemplatio ferpentis fuit etiam Myftica. 29 Nam ut à parte Mofis ferpens debuit erigi; ita à parte Israëlitarum debuit confpici. Sic Chriftus non juvat nifi cognitus, nec mors nifi applicata fideli, & ab eo apprehenfa. Apprehenfio ifta non aliter fit quàm per fidem, quæ eft oculus animæ, quô Chriftum intuemur: Hæc eft voluntas Patris, inquit, Chriftus Joan. 6. 40. 30 ut quicunque contemplatur Filium, & credit in eum, habeat vitam æternam. Et Joan. 3. 14. Oportet Filium exaltari; ut quifquis credit in ipfum, non pereat, fed habeat vitam æternam. Ita Fides paffim confertur oculo, quia præcipuus ejus actus pofitus eft in cognitione, hæc eft conditio, fub qua Chriftus offertur in Euangelio, quâ qui deftituuntur, non poffunt frui Chrifto, nec ftatuere fibi à Deo deftinatum effe; Quomodo ferpens æneus illis tantùm proderat ex Dei confilio, qui ad eum refpiciebant. Si qui ergo in Israële cæcutiebant, aut oculos ultrò avertebant, illis falutis nulla fpes erat, ut nechodie incredulis & rebellibus adversùs Deum Job. 24. 13. & iis, quibus Deus feculi excæcavit mentes 2. Cor. 4. 4. 2. Ut Israëlitæ non ex alieno afpectu, fed tantùm ex proprio fanabantur: Ita nos ex fide noftra, non ex aliena vivimus Habac. 2. 4. Rom. 1. 17. 3. Ut faluti potuit effe vifus etiam imbecillus: Ita ex morte nos eripit fides adhuc infirma, modò fit vera & fincera. 4. Ut quifquis afpiciebat, cujufcunque ætatis, sexûs & conditionis, fanabatur: Ita quifquis credit in Chriftum, five mas five fœmina, five liber five fervus, five dives five pauper, five doctus five indoctus, indifcriminatim fervatur in Chrifto, in eo neque mas, nec fœmina, nec Scytha, nec Barbarus, nec Græcus, nec Judæus, fed Chriftus omnia in omnibus Col. 3. 11. Rurfus inæqualitas mali non tollit æqualitatem remedii, fanabantur enim omnes, quomodocunque morfi fuerint: Ita quocunque morbo peccati detinearis, quocunque vulnere afflictus, modò credas, fervaberis. 5. Ut femel morfus ferpente vifo fanatus, fi rurfus mordebatur, ad idem remedium confugiebat: Ita fi poft fanationem fpiritualem denuò in peccatum labimur, eadem fuccurrit fides quæ priùs, per quam ad Chriftum refpiciendo invenimus falutem. Unde ut Israëlitæ tam præfenti auxilio freti anguium morfum & aculeum parum timebant: Ita fidelis, qui Chrifto nititur, Dæmonum infultus, & aculeos peccati fpernit, cum fiducia inclamans: O mors ubi tua victoria? ô fepulcrum ubi eft ftimulus tuus? 1. Cor. 15. 52. nec tamen Israëlitæ hujus medicinæ fiduciâ tam fecuri fuerunt, ut ferpentes ad morfum ultrò provocarent: Sic cavendum, ne Chrifti gratiâ & auxilio freti, carnali præfumptione & confidentiâ temerariâ elati in tentationes fponte incidamus; fed contrà fancto timore falutem operando, Diabolo conftanter refiftendum eft, ut fugiat à nobis, Jac. 4. 7.

XX. Verùm licèt in iftis multiplex fit convenientia inter figuram & veritatem, fatendum tamen eft, non minorem effe difcrepantiam, & iftam illa longè præftantiorem fuiffe. Serpens æneus, utut gratiæ Dei infigne fymbolum, per fe tamen nihil poterat, non enim qui refpiciebat per rem vifam, fed per te Servatorem omnium falvabatur, ut verè ait liber Sapi. c. 16. Sed Chriftus vera & propriè dicta eft caufa falutis & vitæ; unde dicitur Sol juftitiæ ferens fanitatem in alis fuis Mal. 4. 4. dicitur refurrectio & vita, qui habet vitam in fe ipfo ut quofcunque vult vivificat Joan. 5. 21. factus in Spiritum vivificum 1. Cor. 15. 45. 2. Serpens æneus folis Israëlitis debuit effe falutaris; fed fides in Chriftum omnibus ex quacunque gente, fexu, conditione & ætate, ut quifquis, five Judæus, five Græcus, in eum credit, non pereat, fed habeat vitam æternam. 3. Serpens morfos ita à morte liberabat, ut morti adhuc effent obnoxii; fed per Chriftum tam ab animi quàm à corporis morte liberamur in æternum. 4. Serpentis virtus ad paucos tantùm dies duravit, vel Deus ad ejus præfentiam indulfit populo fanationem à vulneribus ad exiguum tempus; fed Chriftus idem femper hodie, heri & in fecula Heb. 13. 8. vis ejus æterna & infinita, quæ nunquam deficit. 5. Serpens propofitus fuit ad contemplationem, fed non ad adorationem, unde quum populus ei adolere cœpit, contritus eft mandato Ezechiæ 2. Reg. 18. 4. fed omnes honorare debent Filium, ut honorant Patrem Jo. 5. 23. 31 & eum adorare jubentur omnes Angeli Heb. 1. 6. 32 nec alium in finem Deus eum exaltavit, nomenque illi dedit fuper omne nomen, nifi ut in nomine Jefu omne genu flectatur, & omnes fateantur effe Dominum, ad gloriam Patris, Phil. 2. 18. Et fi contritus fuit ferpens æneus ftatim atque coli cœpit; contrà conteri debent, qui Chriftum non adoraverint. 33 Conteres eos virgâ ferreâ, & ficut vas figuli confringes eos Pf. 2. 9. fed beati qui ofculantur Filium, ofculo religiofo, & in eo fiduciam ponunt.

XXI. Hoc eft officium, quod præfcribit Paulus 1. Cor. 10. 9. 34 ubi agit de peccato Israëlitarum, Undè elicit ufum practicum de non tentando Chrifto, fed potiùs de eo colendo & glorificando, ut Deo fummo fideliffimo & potentiffimo, Ne tentemus Chriftum, ficut illi tentarunt, fcil. ipfum, & perierunt à ferpentibus. Quod nobis fuppeditat fortiffimum pro Divinitate Chrifti contra Socinianos argumentum; non modò ex eo, quod Chriftus jam tum fuiffe dicitur fub Veteri Teftamento, quod non potuiffet de eo dici, nifi Deus effet, fed etiam quòd tentaffe dicuntur ipfum Israëlitæ, quod de Deo tantùm dicitur. Nec audiendus Eniedinus, qui vult tentatum etiam fuiffe Mofem ab Israëlitis, Num. 21. Loquutus eft populus contra Deum & Mofem: aliud enim eft loqui & murmurare contra aliquem, aliud ipfum tentare; illud poteft fieri contra hominem, hoc verò tantùm contra Deum, ita Mofes ipfe diftinguit Exo. 17. 2. Cur jurgamini mecum? cur tentatis Jehovam? Non melioris eft commatis quod addit fecundò, non dici Israëlitas tentaffe Chriftum, fed tantùm tentaffe abfolutè; vel fi aliquid repetendum eft, & tranfitivè verbum ponatur, fubaudiendum effe Θϵὸν non Χριστὸν, qui cùm unctus fit tantùm quoad humanitatem, nondum erat in rerum natura. Nam gratis fupponitur verbum πϵιράζϵτϵ poni abfolutè, cùm femper tranfitivè & activè fumatur, & de aliquo dicatur. Nec tentandi actio fine abjecto & re tentata concipi poteft. Non poffe autem alium, quàm Chriftum fubaudiri, difpofitio verborum docet, Ne tentemus Chriftum, ficut illi tentarunt, fubaudì ipfum: Nam fi alium quempiam intellexiffet, omnino exprimere eum debuit, ut ambiguitatem fermonis tolleret, quod cùm non faciat, non ad alium quàm ad Chriftum refpicit: Scio Socinum hîc concedendo fubaudiendum effe pronomen αὐτὸν, velle Mofem refpici, qui Chriftus dicatur vel propriè, quia Israëlitarum Chriftus fuit, id eft, Mediator & Dux, vel typicè, quatenus tentatus fuit Mofes, qui typus erat Chrifti, quod vult infinuari v. 6. quum ait Paulus ifta nobis typos fuiffe. Sed neutrum fine gravi abfurduitate dici poteft. Non prius, quia nufpiam dicitur in facris literis Mofes tentatus ab Israëlitis, nec nomine Chrifti infignitur. Deinde cùm pronomen αὐτὸν non ad alium referri poffit, quàm ad eum, quem nomen χριστὸν fignificat in priore membro; certum eft non poffe defignari Chriftum, nifi fub ea notione quæ illi propria eft & peculiaris, nec ad alium pertinere poteft. Non pofterius, quia fi Chriftus fic tentatus diceretur hoc loco, diceretur non propriè, fed figuratè, quod nec convenit verbo tentandi, quod propriè dictam tentationem fignificat, nec pronomini ipfum, quod propriè diximus poni pro ipfo Chrifto. Nec hoc evinci poteft ex v. 6. quia τύποι non referuntur ad Chriftum vel ad Mofem, fed ad peccatum feu pœnam Israëlitarum, quia ifta in exemplum illis contingebant ad noftram admonitionem, ut v. 12. exponitur. Porrò licet Chriftus nondum fuiffet unctus quoad humanitatem, non minus tamen Chriftus potuit vocari quoad Perfonam & Officium Mediatorium, quia unctio non notat tantùm collationem donorum in humanitatem, fed & vocationem & deftinationem ad munus, quod pertinet ad perfonam quæ jam fub Veteri Teftamento eo munere fungebatur; quod potiffimùm in peregrinatione populi in deferto patuit; in qua adfuiffe populo ut ejus ducem patet ex Exod. 23. 20. 21. 35 Nec enim Angelus ille, qui mittendus dicitur à Domino ante populum, in quo nomen Dei debuit effe, id eft, divina & æqualis cum Patre auctoritas, & cujus follicitè vitanda fuit offenfio, quia non parciturus erat ipforum peccatis, alius eft à Chrifto, qui fæpe per Angelum faciei & Angelum fœderis defcribitur Mal. 3. 1. Ex quibus colligitur, Chriftum revera tentatum fuiffe ab Israëlitis & fic verum & æternum effe cum Patre Deum.

  1. DISPUT. X. ↩

  2. Num. 21. ↩

  3. Peccatum Ifraelitar. ↩

  4. 1. Cor. 10. 9. ↩

  5. Et pœna. ↩

  6. Quid fuerint Serpentes igniti. ↩

  7. If. 30. 6. Ægyptus. ↩

  8. An fuerint naturales, An miraculofi? ↩

  9. Deut. 8. 15. ↩

  10. Sapi. 16. 5. ↩

  11. Num. 33. 43. ↩

  12. Serpentis Erectio. ↩

  13. 2. Reg. 18. 4. ↩

  14. Myfterium ferpentis aenei explicatur. ↩

  15. Jo. 3. 14. 15. ↩

  16. Remedium peccati in Chrifto. ↩

  17. 1. Cor. 15. ↩

  18. Rom. 5. 18. ↩

  19. Heb. 2. 14. ↩

  20. Rom. 8. 3. ↩

  21. Chrifti exaltatio. ↩

  22. Jo. 12. 32. ↩

  23. Mat. 20. 19. ↩

  24. Mat. 26. 2. ↩

  25. Eft. 7. 10. ↩

  26. Phli. 2. 9. ↩

  27. If. 11. 10. ↩

  28. Gal. 3. 1. ↩

  29. Chrifti afpectus. ↩

  30. Joan. 6. 40. ↩

  31. Joan. 5. 23. ↩

  32. Heb. 1. 6. ↩

  33. Pf. 2. 9. ↩

  34. 1. Cor. 10. 9. ↩

  35. Exod. 23. 20. 21. ↩